https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=AndBab 2026-05-12T02:22:01Z User contributions MediaWiki 1.39.3 https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:Boski_or%C4%99%C5%BC_(divy%C4%81stra)&diff=3441 2023-02-14T08:26:33Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>{{InfoBox|autor=Andrzej Babkiewicz|redaktorzy=Karina Babkiewicz|data_publikacji=2022-12-29}}<br /> Bohaterowie MBh poza konwencjonalnym orężem z ludzkiej sfery (''mānuṣa'', 7.166.2) władają również bronią niebiańską (''divyāstra''). Może ona należeć do bogów, antybogów lub innych boskich istot. Musi być pozyskana bezpośrednio od nich albo osób z nią zaznajomionych. Miewa postać oręża (włócznia, dysk, trójząb), ale częściej są to mentalne pociski, które należy przywołać do broni ciskanej (strzała, włócznia, ankus) lub jakiegokolwiek przedmiotu, chociażby łodygi trawy czy trzciny (''iṣīka''). Przywołane i użyte powodują ogromne zniszczenia, odpowiednie do swej natury. Do pierwszej grupy oręża należą:<br /> <br /> * dysk (''cakra'') Kryszny / Ognia<br /> * piorun (''vajra'') Indry<br /> * włócznia (''śakti'') Indry<br /> * trójząb (''śūla'') Śiwy<br /> * maczuga (''daṇḍa'') Jamy<br /> * pęta (''pāśa'') Jamy i Waruny<br /> <br /> Pozostałe to pociski nieposiadające swej fizycznej postaci.<br /> <br /> == Tematyka ==<br /> <br /> * [[Kategorie boskiego oręża]]<br /> * [[Lista boskiego oręża]]<br /> * [[Natura, sposób otrzymywania i uwalniania]]<br /> [[Category:Militaria]]</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:Militaria&diff=3426 2023-01-09T10:47:30Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>MBh jak i pozostała literatura epicka Indii jest bardzo oszczędna w budowaniu scenerii. Autorzy eposu nie kreślą drobiazgowych opisów współczesnego im świata, dających pole dla wyobraźni. Niewiele wiadomo o przestrzeni, w której operują bohaterowie, o ich wyglądzie, miastach czy sprzętach. Dotyczy to również sfery militariów. W tekście napotykamy terminy określające uzbrojenie, części rydwanu czy nazwy formacji militarnych, jednak by móc je sobie wyobrazić konieczne jest sięgnięcie do zewnętrznych źródeł. Dlatego też w tym dziale rekonstruujemy militarną scenerię Mahabharaty:<br /> <br /> * [[:Kategoria:Broń|broń – biała, miotana]]<br /> * [[:Kategoria:Wyposażenie militarne|wyposażenie]] – [[Kavaca – zbroja|zbroja]], [[Ratha – rydwan|rydwan]], [[Bhāṇḍa – rząd koński i słoniowy|rząd koński i słoniowy]], [[Dhvaja – proporzec z godłem|proporzec z godłem]]<br /> * [[:Kategoria:Organizacja armii|organizacja armii]]<br /> * [[:Kategoria:Boski oręż (divyāstra)|boski oręż (''divyāstra'')]]</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:Bro%C5%84&diff=3425 2023-01-04T08:35:47Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>== Podział broni ==<br /> {{InfoBox|wiersz1=Andrzej Babkiewicz|wiersz2=Karina Babkiewicz|wiersz3=2022-12-29}}<br /> Autorzy MBh nie posiadali gruntownej wiedzy dotyczącej uzbrojenia lub też nie chcieli się nią dzielić. Terminologia określająca broń jest na wysokim stopniu ogólności. Najczęściej wykorzystywaną bronią jest '''łuk''' (wspomniany w tekście 1466 razy). Przeważnie określa się go jednym z trzech terminów: ''dhanus, cāpa, kārmuka''. Nie dowiadujemy się jednak o jego budowie czy typach. Za to pojawiają się dziesiątki określeń na '''strzały'''. Goszczą one w tekście pod różnymi nazwami aż 5668 razy. Wiele określeń to synonimy, ale istnieje spora grupa terminów, które nazywają specyficzne strzały, o czym wnioskujemy  z nazwy lub sposobu ich użycia.  <br /> <br /> Drugą najchętniej opisywaną bronią jest '''maczuga''' (wzmiankowana 1268 razy&lt;ref&gt;Ilość wzmianek należy nieco zmniejszyć, gdyż termin ''daṇḍa'' wspomniany w tekście 442 razy często odnosi się do kija lub kary, a nie do broni.&lt;/ref&gt;). Autorzy nazywają ją: ''gadā, daṇḍa, parigha, musala''. Terminy te nie są synonimiczne, jednak na podstawie tekstu ciężko określić specyfikę poszczególnych jej typów.<br /> <br /> Trzecim najczęściej wzmiankowanym orężem jest '''włócznia''' lub szerzej broń drzewcowa (wymieniona 914 razy&lt;ref&gt;W precyzyjnym określeniu tej wartości trzeba wziąć poprawkę na termin ''śakti'' wspomniany aż 507 razy, który przeważnie oznacza „moc”, a nie włócznię.&lt;/ref&gt;). Również w tym przypadku nie poznajemy jej specyfiki. Istnieją cztery podstawowe określenia na włócznię: ''śakti, tomara, śūla, ṛṣṭi''. Występują one często obok siebie, co sugerowałoby ich odrębność, jednak w tekście zdają się być stosowane zamiennie.<br /> <br /> Czwartą często wzmiankowaną bronią jest '''miecz''' (wymieniony 520 razy). Jego trzy określenia: ''khaḍga, asi, nistṛṃśa'', funkcjonują jako synonimy. W tekście pojawia się również '''topór bojowy''' (99 razy), '''młot bojowy''' (31 razy) i '''ankus''' (83 razy). Występują one głównie w wyliczeniach oręża i nie spotykamy przykładów ich użyciu podczas walki, może poza ankusem, który stosują wojownicy i kornacy dosiadający słoni.<br /> <br /> W MBh nie pojawiają się '''sztylety''' (''churī'' wspomniany jest tylko raz i to nie w księgach batalistycznych), poza bliżej niezidentyfikowanym „pazurem” (''nakhara'') i „ostrzem” (''kṣurapra'') – to ostatnie częściej zdaje się oznaczać strzałę. Zastanawia też brak procarzy, którzy byli jedną z ważniejszych formacji w bliskowschodnich armiach. '''Proca''' jest zaświadczona w kulturze harappańskiej, ale w MBh odnajdujemy tylko jeden termin, który może ją oznaczać (''bhindipāla'') i dodatkowo jest on na tyle niejasny, że nie wiemy, czy nie chodzi o jakiś rodzaj dzidy czy pocisk w ogólności.<br /> <br /> Zatem sceneria oręża Mbh zamyka się na łuku, bogactwie strzał, maczudze, włóczni i mieczu. Komplikuje ją bogactwo synonimów oraz szereg terminów, których znaczenia nie rozumiemy. Można je przetłumaczyć jedynie wykorzystując etymologię, np.:<br /> <br /> *''kampana'' – „dygotacz”,<br /> * ''trisaṁdhin''  – „trójczłonowiec”,<br /> *''bhuśuṇḍi''   – „zmiażdżacz”.<br /> <br /> <br /> Na potrzeby niniejszej prezentacji wprowadzamy pewien porządek omawianej broni. W tym celu stosujemy nomenklaturę spotykaną w MBh, a uściśloną w Agni-puranie (248.2-6). Broń (''āyudha'') dzielimy na białą (''śastra'') i miotaną (''astra''). Dalszy podział związany jest z jej użyciem w walce i odpowiada na pytanie: czy przeznaczona jest do walki wręcz? czy jest ciskana? oraz w jaki sposób? Broń ochronną, czyli zbroję (''śaraṇa'') omawiamy wraz z budową rydwanu i uprzęży:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> ! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; ! |'''''āyudha''''' – broń<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |1<br /> | '''''śastra''''' – broń biała:<br /> |-<br /> |<br /> *[[:Kategoria:Amukta – do walki wręcz|'''''amukta''''' – do walki wręcz]]<br /> |-<br /> |<br /> *[[:Kategoria:Muktāmukta – do walki wręcz i ciskania|'''''muktāmukta''''' – do walki wręcz i ciskania]]<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |2<br /> |'''''astra''''' – broń miotająca:<br /> |-<br /> |<br /> *[[:Kategoria:Pāṇi-mukta – broń ciskana ręką|'''''pāṇi-mukta''''' – ciskana ręką]]<br /> |-<br /> |<br /> *[[:Kategoria:Yantra-mukta – ciskana urządzeniem|'''''yantra-mukta''''' – ciskana urządzeniem]]<br /> |}<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references /&gt;<br /> [[Category:Militaria]]</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Template:InfoBox&diff=3403 2022-12-29T07:45:11Z

<p>AndBab: Infoboks utworzony przy użyciu kreatora infoboksów.</p> <hr /> <div>&lt;infobox&gt;<br /> &lt;title source=&quot;tytuł&quot;&gt;<br /> &lt;default&gt;{{PAGENAME}}&lt;/default&gt;<br /> &lt;/title&gt;<br /> &lt;image source=&quot;obraz&quot;/&gt;<br /> &lt;data source=&quot;wiersz1&quot;&gt;<br /> &lt;label&gt;Autor&lt;/label&gt;<br /> &lt;/data&gt;<br /> &lt;data source=&quot;wiersz2&quot;&gt;<br /> &lt;label&gt;Redaktorzy&lt;/label&gt;<br /> &lt;/data&gt;<br /> &lt;data source=&quot;wiersz3&quot;&gt;<br /> &lt;label&gt;Data publikacji&lt;/label&gt;<br /> &lt;/data&gt;<br /> &lt;/infobox&gt;</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:Katalog_ro%C5%9Blin&diff=3402 2022-12-01T09:30:40Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>[[Category:Flora]]<br /> <br /> == Alfabetyczna lista roślin występujących w MBh ==<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''&lt;big&gt;sanskryt&lt;/big&gt;'''<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''&lt;big&gt;opis&lt;/big&gt;'''<br /> ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;| '''&lt;big&gt;zdjęcie&lt;/big&gt;'''<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''arimeda'' ====== <br /> |'''arimeda''' – średniej wielkości drzewo, dobrze znosi susze, żółtawe kwiaty, kora wykorzystywana w medycynie ludowej. Czasem identyfikowane z drzewem śami (''śami'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Vachellia leucophloea''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Arimeda.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''arka'' ======<br /> |'''arka, mleczara olbrzymia''' – krzew do 5 m wysokości, wydziela gęsty mleczny sok, który jest trujący, kwiaty w baldachach – kremowo-fioletowe. Roślina związana z kultem Słońca, które nazywane jest tym samym imieniem (''Arka''). W MBh (1.3) odnajdujemy historię Upamanju (''Upamanyu'',), który po zjedzeniu liści arki ślepnie, a odzyskuje wzrok sławiąc Słońce. Dziś używana w kulcie Śiwy.<br /> * '''łacina:''' ''Calotropis gigantea''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (177*)<br /> |[[Plik:Arka (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Arka - kwiaty (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Arka - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''atasī''======<br /> <br /> <br /> |'''len zwyczajny''' – jednoroczna roślina, dziś tylko uprawna, o niebieskich kwiatach. W MBh jest wykorzystywany jako metafora koloru cery Kryszny (''atasīpuṣpasaṃkāśa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Linum usitatissimum''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> | [[Plik:Atasi (len), pole.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Atasi (len), kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Atasi (len), nasiona.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Āmra (mango)|āmra]]''======<br /> |'''[[Āmra (mango)|mango indyjskie]]''' – drzewo do 30 m wysokości, owoc uważany za króla owoców w Indiach. Kwiaty drobne zebrane w duże kwiatostany, liście podłużne używane w ceremoniach religijnych. Drzewo Azji Pd., dopiero potem rozpowszechniło się w Afryce i Amerykach (Brazylia, Meksyk). MBh porównuje syna do owocującego drzewa mango, przy okazji informuje, że najlepsze owoce daje drzewo po piątym roku owocowania (7.44.27). '''czarne mango''' (''kālāmra'') to mityczne drzewo w dzielnicy ''Bhadraśva'' (6.8.13).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Mangifera indica''<br /> * '''inne nazwy:''' ''cūta'' (6), ''sahakāra'' (1), ''kālāmra'' (3) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 15<br /> |[[Plik:Mango tree Kerala in full bloom.jpg|centruj|bezramki|196x196px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Mango - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Mango - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''āmrātaka''====== <br /> |'''dzikie mango, śliwiec pierzasty''' – drzewo do 15 m wysokości, owoce wielkości i kształtu śliwki, żółtawe po dojrzeniu.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Spondias pinnata''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> |[[Plik:Dzikie mango - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Dzikie mango - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Dzikie mango - pestka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''arjuna'' ======<br /> |'''migdałecznik''' '''ardźuna''' – duże drzewo do 25 m wysokości. Kora, liście, owoce wykorzystywane w medycynie ajurwedyjskiej. Twarde drewno wykorzystywane dawniej m.in. do budowy kół wozów.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Terminalia arjuna''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (1564*)<br /> |[[Plik:Ardźuna, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Ardźun pień, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Ardźuna - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[aśoka]]'' ====== <br /> |[[Plik:Aśoka - devadaru, (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|mały|150x150px|Fałszywy aśoka - dewadaru]]'''[[aśoka]]''' – średnie drzewo do 9 m wysokości, kwiaty pomarańczowo-żółte zebrane w baldachogronach o intensywnym zapachu. Drzewo będące symbolem miłości. Z jego kwiatu wykonana jest jedna ze strzał Kamy. Często obecne w rzeźbie – jakszini zazwyczaj jest pod nim przedstawiana. w Ramajanie Hanuman odnajduje Sitę w ogrodzie drzew aśoka. Z czasem zaczęło być identyfikowane z '''fałszywą aśoką''' (''Monoon longifolium'', hind. ''devadārī, aśokā''). Wizerunki Sity siedzącej pod tym drzewem spotyka się co najmniej od V w. Ma to uzasadnienie w tym, że drzewo jest charakterystyczne dla Srilanki.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Saraca asoca'' lub ''Monoon longifolium''<br /> <br /> * '''inne nazwy:''' ''vañjula'' (1) <br /> * '''liczba wzmianek:''' (42*)<br /> |[[Plik:Aśoka - drzewo.jpg|centruj|bezramki|133x133px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Aśoka - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Aśoka - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''aśvakarṇa'' ====== <br /> |'''aśwakarna''' (hindi: gurjan) – okazałe drzewo do 45 m wysokości, cenione ze względu na drewno i żywicę, drobne kwiaty. Pod tą nazwą może się kryć również drzewo śala (''śāla'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Dipterocarpus turbinatus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Aśvakara.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[aśvattha]]'' ====== <br /> |'''[[Aśvattha|figowiec pagodowy, aśwatha, pippala]]''' – figowiec pagodowy, drzewo do 30 m wysokości, o charakterystycznych sercowatych liściach.  Dzięki Buddzie znane jest jako drzewo bodhi (drzewo oświecenia). Pojawia się już na pieczęciach cywilizacji harrappańskiej, prawdopodobnie w znaczeniu kultowym. W literaturze bramińskiej ma znaczenie religijne i symboliczne – metafory świata jako odwróconego drzewa oraz duszy jako ptaka spożywającego jego figi.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ficus religiosa''<br /> * '''inne nazwy:''' ''caitya'' (29*), ''pippala'' (8) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 19<br /> |[[Plik:Aśwattha - Bodhgaya.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Aśwattha - liść (zdjęcie A.Babkieiwcz 2012).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Aśwattha -korzeń (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''āṭarūṣaka'' ====== <br /> |'''arusa''' (hindi: arusa) – krzew do 4 m wysokości, białe kwiaty w formie kłosów.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Justicia adhatoda''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Atarusaka (Justicia).jpg|centruj|bezramki|135x135px|alt=]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''atimuktaka'' ====== <br /> |'''atimuktaka''' (hinidi: sandan) – średniej wielkości drzewo do 12 m, cenione ze względu na swoje drewno, duże trójlistkowe liście, różowe kwiaty oraz owoce – płaskie strąki.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Desmodium oojeinense''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Atimuktaka - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Badara (głożyna)|badara]]'' ======<br /> |'''[[Badara (głożyna)|głożyna]]''' – głożyna omszona, krzew lub drzewo do 10 m, małe żółtawe kwiaty, owoce (''badarikā'') jadalne (na surowo, gotowane, marynowane, suszone) w kształcie kolistym lub podłużnym. W literaturze puranicznej pojawia się jako określenie eremu i miejsca pielgrzymkowego u jednego z źródeł Gangesu (''badarikāśrama'' – zamieszkały przez Wjasę lub Narę i Narajanę). W MBh występuje w opowieści o gotowaniu owoców głożyny (9.47) oraz w imieniu wieszcza identyfikowanego z Wjasą (''Bādarāyaṇa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ziziphus jujuba''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 11<br /> |[[Plik:Badara - drzewo.jpg|centruj|bezramki|123x123px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Badara - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Badara - owoce3.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''bakula'' ======<br /> |'''bakul''' – średniej wielkości drzewo do 14 m wysokości, małe białe kwiaty o intensywnych zapachu, jadalne owoce. Roślina używana w medycynie ajurwedyjskiej. Twarde drewno o ładnym czerwonym zabarwieniu. Dziś popularne w parkach i ogrodach, gdyż daje cień i pięknie pachnie.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Mimusops elengi''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 9<br /> |[[Plik:Bakul - zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bakula - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Bakula - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''bilva'' ======<br /> |'''kleiszcze smakowite''' (hindi: '''bel''') – drzewo do 13 m, żółte jadalne owoce wielkości jabłka ze zdrewniałą twardą skórką, używane w kulcie Śiwy.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Aegle marmelos''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 16<br /> |[[Plik:Bilwa - drzewo (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bilwa - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Bilwa - owoc (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''campaka'' ======<br /> <br /> |'''ćampaka''' (hindi: ćampa) – wysokie wiecznie zielone drzewo do 30 m, duże kwiaty w kolorach od kremowego do żółto-pomarańczowego o intensywnym zapachu. Kwiaty używane w kulcie świątynnym. Wykorzystywane do produkcji perfum. Cenione drewno.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Magnolia champaca''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 14<br /> |[[Plik:Campaka - kora.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Campaka - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Campaka - owoc z nasionami.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''candana'' ======<br /> |'''sandałowiec biały''' – powoli rosnące drzewo do 18 m wysokości, półpasożyt. Drobne kwiaty. Cenione ze względu na pachnące drewno. W rytuałach hinduistycznych drewno ściera się na papkę sandałową, która ma działanie chłodzące i walory zapachowe. Wykorzystuje się je także do produkcji kadzideł.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Santalum album''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 85<br /> |[[Plik:Candana (sandałowiec) - drzewo.jpg|centruj|bezramki|151x151px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Candana (sandałowiec) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Candana (sandałowiec) - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''ciribilva'' ======<br /> |[[Plik:Ciribilwa - kora.jpg|mały|100x100px|ciribilva - kora]]'''wiąz indyjski''' – duże drzewo liściaste do 25 m wysokości, drobne kwiaty, owoce – jajowate skrzydlaki (płaskie nasiona ze skrzydełkami), szara kora łuszcząca się w korkowatych łuskach.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Holoptelea integrifolia''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> |[[Plik:Ciribilwa - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Ciribilwa - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Ciribilwa - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''devadāru'' ======<br /> <br /> |[[Plik:Aśoka - devadaru, (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|mały|150x150px|Fałszywy aśoka - dewadaru]]'''cedr himalajski''' – iglaste drzewo rosnące do 50 m, szerokostożkowata korona ze zwisającymi gałęziami i wierzchołkiem. Cenione za swe drewno – strzelisty i prosty pień. Dziś występuje rzadziej ze względu na masową wycinkę. Sanskrycka nazwa sugeruje, że jego drewno (''dāru'') mogło być wykorzystywane na wizerunki bóstw (teksy rzeźbiarskie radzą by z niego wykonywać idole dla braminów), lub też, że było ono siedzibą bogów. Z czasem w Indiach zaczęto z nim utożsamiać fałszywą aśokę (''Monoon longifolium'', hind. ''devadārī, aśokā''), może ze względu na równie strzelisty pień i podobny krój korony (dążące w dół gałęzie).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Cedrus deodara'' lub ''Monoon longifolium''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> |[[Plik:Devadaru (cedr) - drzewo.jpg|centruj|bezramki|133x133px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Devadaru (cedr) - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Devadaru (cedr) -drewno.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''dhava'' ======<br /> <br /> |'''dhawa''' – wiecznie zielone średniej wielkości drzewo. Kwiaty zebrane w główkowatych kwiatostanach, bez płatków. Liście zasobne w garbniki.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Anogeissus latifolia''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 6<br /> |[[Plik:Dhava - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Dhava - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Dhava - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''hāridra'' ======<br /> |'''kurkum, ostryż długi''' –  bylina, znana głównie jako intensywnie pomarańczowożółta przyprawa pozyskiwana z kłącza rośliny. W MBh termin używany jako określenie koloru, np. maści koni (7.22.10)'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Curcuma longa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> |[[Plik:Haridra (kurkuma) - kłącze.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Haridra (kurkuma) - kłącza.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Haridra (kurkuma) - kwiat .jpg|centruj|bezramki|129x129px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''hintāla'' ======<br /> |'''daktylowiec bagienny''' – niewysokie drzewa do 5 m, rosną w kępach na terenach nadbrzeżnych, długie pierzaste liście do 2-3 m.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Phoenix paludosa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Hintala (daktylowiec bagienny).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''iṅguda'' ======<br /> |'''migdałecznik właściwy''' – drzewo do 25 m wysokości, drewno odporne na wodę, drobne kwiaty w kwiatostanach, owoce – spłaszczone pestkowce, wytłacza się z nich olej.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Terminalia catappa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> |[[Plik:Inguda (migdałecznik).jpg|centruj|bezramki|133x133px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Inguda (migdałecznik) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Inguda (migdałecznik) - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''jambu'' ======<br /> |'''dźambu, czapetka kuminowa''' – drzewo do 30 m wysokości, szybko rośnie, może żyć ponad 100 lat, drobne białe kwiaty w wiechach, owoce ciemnofioletowe (niemal czarne) jak śliwki, jadalne. W MBh i literaturze puranicznej występuje jako nazwa środkowego spośród siedmiu mitycznych kontynentów (''Jambu-dvīpa''), w którego centrum (lub na zachód od góry Meru) rośnie gigantyczne drzewo tego gatunku.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Syzygium cumini''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> |[[Plik:Jambu (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Jambu - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Jambu - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Japā (hibiskus)|japā]]'' ======<br /> |'''[[Japā (hibiskus)|róża chińska]]''' (hind. dźoba) – krzew do 2-5 m, kwiaty czerwone (rzadziej białe, różowe, żółte), pręciki połączone w rurkę charakterystycznie wychodzą z kielicha. MBh 3.220.3 wymienione wśród innych gajów (''vana'') drzew kwitnących upiększających górę Mandarę (''saṃtānaka, karavīra, pārijāta, aśoka, kadamba''). Używane w kulcie Durgi.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Hibiscus rosa-sinensis''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> |[[Plik:Japa (hibiscus).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Japa (hibiscus) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Japa (hibiscus) - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Kadala (banan)|kadala]]'' ======<br /> |'''[[Kadala (banan)|banan zwyczajny]]''' – trwała bylina do 15 m wysokości, z ogromnymi liśćmi na długich ogonkach, tworzących nibypień, duży kwiatostan oraz beznasienne podłużne owoce – banany.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Musa paradisiaca''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kadalī'' (1) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 27<br /> |[[Plik:Bananowiec - zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Bananas-owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kadaṃba'' ======<br /> <br /> |'''kadamba''' (hindi: kadam) – szybko rosnące drzewo do 45 m wysokości, duże liście, kwiaty pomarańczowe w kulistych kwiatostanach. Kwiaty używane do wyrobu perfum. Na pn. Indii związane z kultem Kryszny, na pd. nazywane drzewem Parwati.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Neolamarckia cadamba''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> |[[Plik:Kadamba (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kadamba - kwiat (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kadamba - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kalāya'' ======<br /> |'''groch zwyczajny polny''' – jednoroczna roślina strączkowa, kwiaty czerwono fioletowe. W MBh wykorzystywana jako określenie maści koni.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pisum sativum''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kalaya (groch) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kalaya (groch) - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''karavīra'' ======<br /> |'''oleander''' – duży krzew lub małe drzewo, kwiaty zebrane w kwiatostany, w kilku kolorach (czerwone, różowe lub białe), pachnące. Roślina wydziela mleczny sok i jest trująca'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Nerium oleander''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> |[[Plik:Karavira (oleander) - liść .jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Karavira (oleander) - kwiat .jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Karavira (oleander) - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''karīra'' ======<br /> |[[Plik:Karira - owoce.jpg|mały|100x100px|''karīra'' - owoce]]'''karira''' – krzew do 5 m wysokości, owoce jadalne (gotowane z warzywami, marynowane). W MBh występuje niemal zawsze razem z drzewami śami i piku (''śamī'', ''pīlu''), a przebywanie wśród tych drzew charakteryzuje mieszkańców lasu (8.30.24).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Capparis decidua''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> |[[Plik:Karira - drzewo .jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Karira - kwiaty.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Karira - liście.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''karṇikāra'' ======<br /> |'''karnikara''' (hindi: kanak ćampa) – drzewo do 30 m wysokości, o białych, mięsistych kwiatach. W MBh girlandę z kwiatów karnikary nosi Śiwa (12.310.20). Drzewo karniki (symbol niewzruszoności) spadające ze szczytu góry pojawia się w domenie źródłowej metafory zabijanego potężnego wojownika (np. 7.28.43). Sztandar z drzewem karnika (lub z niego wykonany) posiada Abhimanju. Czasem identyfikowana jako: strączyniec cewiasty (''Cassia fistula'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pterospermum acerifolium''<br /> * '''inne nazwy:''' ''karṇikā'' (1) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 25<br /> |[[Plik:Karnikara - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Karnikara - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Karnikara - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kāśa'' ======<br /> |'''kaśa''' – wieloletnia trawa dorastająca do 3 m wysokości. Wyplata się z niej maty do siedzenia. W tekście MBh często występuje razem z trawą kuśa.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Saccharum spontaneum''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kaśa - łąka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kaśa - źdźbło.jpg|centruj|bezramki|151x151px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kāśmarya'' ======<br /> |'''gmelina, biała teczyna''' (hindi: gamhar) – szybko rosnące drzewo do 20 m, kwiaty brązowożółte. Drewno stosunkowo twarde wykorzystuje się do wyrobu mebli, instrumentów i domowych sprzętów (źródło zdjęć: [http://www.floraofbangladesh.com/2018/06/gamari-or-white-teak-gmelina-arborea.html floraofbangladesh.com])'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Gmelina arborea''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kāśmarī'' (1) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 3<br /> |[[Plik:Kaśmarya (gmelina) - drzewo.jpg|centruj|bezramki|133x133px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kaśmarya (gmelina) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kaśmarya (gmelina) - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[kesara]]'' ======<br /> |Może mieć kilka znaczeń:<br /> <br /> # '''pręciki kwiatu lotosu''' (1.176.29 – aparat krytyczny),<br /> # [[Kesara|''Mesua ferrea'' (ang. '''ironwood''')]] – wysokie drzewo o twardym drewnie. Młode listki czerwonawe, białe pachnące kwiaty. Jedna ze strzał Kamadewy. W buddyzmie drzewo, pod którym ma zyskać oświecenie przyszły budda Maitreja (''Maitreya'').<br /> # ''Mimusops elengi'' – częściej w sanskrycie nazywane '''bakula'''. <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Mesua ferrea; Mimusops elengi''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 11<br /> |[[Plik:Kesara - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kesara - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kesara - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''ketaka'' ======<br /> |'''ketaki, pandan połaciowy''' – wiecznie zielony krzew lub małe drzewo, posiada korzenie przybyszowe, jest rozdzielnopłciowe. Kwiaty męskie duże, białe, pachnące. Okrągławe owoce jadalne. Występuje najczęściej na wybrzeżu lub wzdłuż rzek.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pandanus tectarius''<br /> * '''inne nazwy:''' ''ketakī'' (3) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> |[[Plik:Ketaka - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Ketaka - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Ketaka - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[khadira]]'' ======<br /> <br /> |[[Plik:Khadira.jpg|mały|138x138px|''khadira'' (źródło: [[commons:File:Acacia_catechu_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-003.jpg|wikimedia]])]]'''[[Khadira|akacja katechu]]''' – niewielkie drzewo, liście pierzaste z drobnymi listkami, drobne kwiaty zebrane w kłosach. Identyfikowane jako drzewo pojawiające się na pieczęciach z kultury harappańskiej.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Acacia catechu''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> |[[Plik:Khadira - drzewo .jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Khadira - kwiat .jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Khadira - liście.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kharjūra'' ======<br /> |'''daktylowiec leśny''' – drzewo dorastające do 15 m wysokości, liście długie, pierzaste. Owoce – czerwonawe lub żółtawe pestkowce. Z soku z naciętego pnia wyrabia się cukier i wino.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Phoenix sylvestris''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3<br /> |[[Plik:Kharjura (daktylowiec) (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|136x136px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kharjura - sok (daktylowiec) (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|130x130px]]<br /> |[[Plik:Kharjura - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kimpāka'' ======<br /> <br /> |[[Plik:Kimpaka (kulczyba) - liście.jpg|mały|135x135px|''kimpāka'' (źródło: [[commons:File:Strychnos_nux-vomica_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-266.jpg|wikimedia]]).]]'''kulczyba wronie oko''' – średniej wysokości drzewo, którego owoce (a właściwie znajdujące się w nich nasiona) są źródłem gorzkiej i trującej strychniny (wykorzystywana w medycynie). W MBh pojawia się jako domena źródłowa metafory skutków grzesznych czynów.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Strychnos nux-vomica''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kimpaka (kulczyba) - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kimpaka (kulczyba) - nasiona.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kiṃśuka'' ======<br /> |[[Plik:Kimśuka - kwiat.jpg|mały|100x100px|''kiṃśuka'' (źródło: [[wikipedia:Butea_monosperma|wikipedia]]).]]'''leśny płomień, palaśa''' (ang. flame of the forest, hindi: palaś) – średniej wysokości drzewo do 15 m, pokrywające się pomarańczowymi kwiatami na wiosnę. Kwiaty używane w rytuałach, a drewno do ofiar. W MBh pojawia się w domenie źródłowej na określenie poranionego ciała wojownika.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Butea monosperma''<br /> * '''inne nazwy:''' ''palāśa'' (22) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 41<br /> |[[Plik:Kimśuka - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kimśuka - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kimśuka - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kovidāra'' ======<br /> |'''bauhinia''' – dosł. „łatwe bądź trudne do rozdwojenia”, niewysokie drzewo lub krzew o ciemnoróżowych kwiatach, popularnie nazywane drzewem storczykowym, ale nie należy do tej rodziny. W tradycji sanskryckiej jedno z drzew w raju Indry. W MBh  sztandar z bauhinią (lub z jej drzewa) posiada Dhrysztadjumna.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bauhinia purpurea''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3<br /> |[[Plik:Kovidara - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kovidara - liść .jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kovidara - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kunda'' ======<br /> |[[Plik:Kunda - rysunek.jpg|mały|138x138px|''kunda'' (źródło: [[commons:File:Jasminum_multiflorum_Paxton_023_2.ed.jpg|wikimedia]]).]]'''jaśmin wielokwiatowy''' albo '''gwiaździsty''' – duży krzew, białe kwiaty o intensywnym zapachu. W MBh używany na określenie białego koloru. Często występuje w złożeniu „jaśmin i księżyc” (''kundendu'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Jasminum multiflorum''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kunda - krzak.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kunda - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kuśa'' ======<br /> <br /> |'''kuśa''' – gęstokępowa trawa do 1 m wysokości, uważana za świętą. Używana podczas ofiar i w rytuałach, wyplata się z niej maty do siedzenia i spania.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Desmostachya bipinnata''<br /> * '''inne nazwy:''' ''darbha'' (25) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 61<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kuśa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kuśa - mata.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kūṭaśālmali'' ======<br /> <br /> |'''kutaśalmali''' (hindi: pithradź) – drzewo do 20 m wysokości, mocne drewno. Roślina użyteczna w medycynie ajurwedyjskiej; znana też pod nazwą rohitaka (''rohītaka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Aphanamixis polystachya''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kutaśalmali.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kutaśalmali - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''lakuca'' ======<br /> <br /> |'''dziki chlebowiec''' – duże drzewo do 35 m wysokości, owoce mniejsze niż u chlebowca, jadalne. Cenne twarde drewno, roślina wykorzystywana w medycynie ajurwedyjskiej'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Artocarpus hirsutus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> |[[Plik:Lakuca.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lakuca - kora.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Lakuca - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''lodhra'' ======<br /> |'''lodhra''' – małe wiecznie zielone drzewo do 7 m wysokości, drobne biało-żółtawe kwiaty zebrane w gronach.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Symplocos racemosa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 6<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lodhra - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lodhra - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''madhūka'' ======<br /> |[[Plik:Madhuka - kwiat.jpg|mały|100x100px|''madhūka'' wysuszony kwiat do produkcji wina (źródło: [[commons:File:Mahua_for_sale.jpg|wikimedia]]).]]'''madhuka''' – dosł. „miodowe”, szybko rosnące drzewo do 20 m wysokości. Kwiaty wykorzystywane do produkcji alkoholu przez ludy plemienne.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Madhuca longifolia''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> |[[Plik:Madhuka.jpg|centruj|bezramki|106x106px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Madhuka - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Madhuka - kwiat (2).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mādhavī'' ======<br /> |[[Plik:Madhavi - kwiat.jpg|mały|100x100px|''mādhavī'' (źródło: [[commons:File:Hiptage_benghalensis_011.JPG|wikimedia]]).]]'''madhawi''' – wiecznie zielony krzew pnący, kwiaty zebrane w gronach, biało-żółte, pachnące. Występuje we Wryndawanie, związany z historiami Kryszny.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Hiptage benghalensis''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (32*)<br /> |[[Plik:Madhavi - pnącze.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Madhavi - liść i kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Madhavi - owoc .jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''māṣa'' ======<br /> |'''fasolka mung''' – fasola złota, gatunek strączkowych, ma żółte kwiaty. W MBh wykorzystywany na określenie koloru żółtego np. maści koni.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Vigna radiata''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> |[[Plik:Masza (mung) - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Masza (mung) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Masza (mung) - owoc.jpg|centruj|bezramki|106x106px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mucukunda'' ======<br /> <br /> |[[Plik:Mucukunda - ilustration commissioned by William Roxburgh.jpg|mały|145x145px|''mucukunda'' - ilustroacja William Roxburgh. (źródło: [http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77166350-1 plantsoftheworldonline.org]).]]'''mućukunda''' – średniej wielkości wiecznie zielone drzewo, kwiaty białe, pachnące. W MBh pojawia się jako imię władcy z przeszłości, który pomagał bogom w wojnach i poprosił o błogosławieństwo nieprzerwanego snu – obudzony przez Krysznę (zdjęcia obok Pradeep Rajatewa, źródło: [http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77166350-1 plantsoftheworldonline.org]).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pterospermum suberifolium''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (21*)<br /> |[[Plik:Mucukunda - liść i kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Mucukunda - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Mucukunda - owoc i nasiona.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''nikumbha'' ======<br /> |[[Plik:Nikumbha - rysunek.jpg|mały|120x120px|''nikumbha'' (źródło: [[commons:File:Croton_tiglium_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-197.jpg|wikimedia]]).]]'''kroton''', '''krocień''' - roślina zielna z rodziny wilczomleczowatych,  wykorzystywana w medycynie (działanie przeczyszczające). W MBh termin wykorzystywany jako imię bohaterów.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Croton tiglium''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (6*)<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Nikumbha - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Nikumbha - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''nīpa'' ======<br /> |'''iksora szkarłatna''' – wiecznie zielony krzew lub niewielkie drzewo o szerokiej koronie. Kwiaty 4-płatkowe w baldachach, czerwone. Łacińska nazwa ''ixora'' ma być fonetycznym zapisem sanskryckiego słowa ''īśvara''. W rytuałach hinduskich kwiaty ofiarowywane Śiwie'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Ixora coccinea''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (8*)<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Nipa - krzak (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|alt=|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Nipa - kwiat (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Nyagrodha (banjan)|nyagrodha]]'' ======<br /> <br /> |'''[[Nyagrodha (banjan)|figowiec banian]]''' lub '''bengalski''' – dosł. „rosnący w dół”, duże drzewo z rozłożystą koroną i korzeniami przybyszowymi. Święte drzewo w hinduizmie i buddyzmie. W MBh jego korona jest schronieniem dla ascetów i wieszczów, pod nim medytuje Śiwa, a widok sowy mordującej wrony w jego konarach (10.1.21) staje się dla Aśwatthamany inspiracją do rzezi w uśpionym obozie synów Pandu. Nilą (''nīla'') w partiach kosmologicznych nazywane jest pasmo górskie położone na północ od Meru, być może jego nazwa pochodzi od banianu (''nīla'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ficus bengalensis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''nīla'' (44*), ''vaṭa'' (21) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 32<br /> |[[Plik:Nyagrodha (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Nyagrodha - liść (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Nyagrodha - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Padma (lotos)|padma]]'' ======<br /> <br /> |'''[[Padma (lotos)|lotos orzechodajny]]''' – roślina wodna, piękne kwiaty różowe lub białe (''puṇḍarīka'') i duże owalne liście, jadalna. Święta w hinduizmie i buddyzmie. W MBh najczęściej płatki lotosu pojawiają się w domenie źródłowej metafory określającej piękne części ciała (twarz, oczy). Liście lotosu wykorzystywane są w domenie źródłowej braku lgnięcia do przedmiotu (kropla wody nie dotyka powierzchni liścia choć się na nim znajduje). Jest to też nazwa formacji militarnej (7.53.27) oraz określenie jednego z siedmiu mitycznych kontynentów (''puṣkara-dvīpa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Nelumbo nucifera''<br /> * '''inne nazwy:''' ''puṣkara'' (157*), ''puṇḍarīka'' (29) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 212<br /> |[[Plik:Lotos - liście.png|centruj|bezramki|102x102px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lotos 01.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Lotos-owoc.png|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''panasa'' ======<br /> |'''chlebowiec''' – duże drzewo o charakterystycznych wielkich mięsistych owocach (ang. jackfruit) wykorzystywanych w kuchni (surowy i gotowany).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Artocarpus heterophyllus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 15<br /> |[[Plik:Panasa (chlebowiec) - drzewo (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Panasa (chlebowiec) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> |[[Plik:Panasa (chlebowiec) - owoc (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[pārijāta]]'' ======<br /> |'''[[Pārijāta|drzewo koralowe, erytryna zmienna]]''' – drzewo do 20 m wysokości, charakterystyczne jaskrawoczerwone kwiaty. W literaturze sanskryckiej jedno z drzew w raju Indry. W MBh słynie z tego, że Kryszna wykradł je z ogrodów Indry i przywiózł na ziemię (7.10.22).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Erythrina variegata''<br /> * '''inne nazwy:''' ''mandāra'' (7), ''pāribhadraka'' (1) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 12<br /> |[[Plik:Parijata - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Parijata - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Parijata - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''parūṣaka'' ======<br /> |'''grewia''' (hindi: falsa) – krzew lub małe drzewo do 8 m wysokości, liście okrągławe, małe jagodowe czarne owoce jadalne.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Grewia asiatica''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Purusaka (grewia) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Purusaka (grewia) - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''pāṭala'' ======<br /> |'''patala''' (hindi: padri) – duże drzewo do 30 m wysokości, kwiaty różowe w kształcie trąbki. W MBh wykorzystywane jako określenie barwy (źródło zdjęć: [http://www.floraofbangladesh.com/2019/11/parul-or-fragrant-padri-tree.html floraofbangladesh.com])<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Stereospermum chelonoides''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3<br /> |[[Plik:Patala - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Patala - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Patala - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''pīlu'' ======<br /> |[[Plik:Pilu (salwadora) - grafika.png|mały|148x148px|''pīlu'' (źródło: [[commons:File:Salvadora_oleoides_Bra39.png|wikimedia]]).]]'''salwadora''' – krzew (do 7 m), popularny w suchym klimacie (pasza dla wielbłądów i kóz), wytrzymuje duże zasolenie gleby. W MBh często z występuje z drzewami śami i karira (''śamī'', ''karira'')<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Salvadora oleoides''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 6<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Pilu (salwadora) - drzewo.jpg|centruj|bezramki|136x136px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Pilu (salwadora) - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''plakṣa'' ======<br /> |[[Plik:Plaksa - rysunek.jpg|mały|147x147px|''plakṣa'' (źródło: [[commons:File:Ficus_microcarpa_Blanco2.382.jpg|wikimedia]]).]]'''figowiec plaksza''' (ang. '''laurel fig''') – duże wiecznie zielone drzewo, ma korzenie przybyszowe. W MBh od niego pochodzi nazwa jednego z siedmiu mitycznych kontynentów (''plakṣadvīpa'')'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Ficus microcarpa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 11<br /> |[[Plik:Plaksa - drzewo.jpg|centruj|bezramki|120x120px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Plaksha - pień.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Plaksa - liść i owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''priyāla'' ======<br /> |'''prijal''' (hindi: ćirondźi) – średniej wielkości drzewo do 18 m wysokości, drobne białawe kwiaty. Owoce – pestkowce w smaku przypominają migdały, używane jako przyprawa. Kora wykorzystywana w medycynie ajurwedyjskiej (źródło zdjęć: [https://indiabiodiversity.org/species/show/229000 indiabiodiversity.org]).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Buchanania lanzan''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> |[[Plik:Priyala - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Priyala - owoc i liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Priyala - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''sarṣapa'' ======<br /> |[[Plik:Sarsapa (gorczyca) - rysunek.jpg|mały|127x127px|''sarṣapa'' (źródło: [[commons:File:Brassica_juncea_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-168.jpg|wikimedia]]).]]'''gorczyca''' (kapusta) '''sitowata''' – jednoroczna roślina do 1 m wysokości, żółte kwiatki. W MBh używana na określenie żółtej barwy, np. koni (7.22.44).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Brassica juncea''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 6<br /> |[[Plik:Sarsapa (gorczyca).jpg|centruj|bezramki|132x132px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Sarsapa (gorczyca) -kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Sarsapa (gorczyca) - nasiona.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''syandana'' ======<br /> |[[Plik:Syandana - rysunek.png|mały|146x146px|''syandana'' (źródło: [[commons:File:Ougeinia_dalbergioides_Bra23.png|wikimedia]]).]]'''sandan''' (hindi: sandan) – małe drzewo do 12 m wysokości, liście duże trójlistkowe, kwiaty drobne zebrane w kwiatostany, białe lub różowe. W literaturze sanskryckiej popularne określenie na rydwan (źródło zdjęć: [https://efloraofindia.com/2011/03/18/ougeinia-oogeinensis/ efloraofindia.com]).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Desmodium oojeinense''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (81*)<br /> |[[Plik:Syandana - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Syandana - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Syandana - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śaivala'' ======<br /> |[[Plik:Śaivala (wodorosty) - rysunek.jpg|mały|169x169px|rogatek sztywny (źródło: [[commons:File:Illustration_Ceratophyllum_demersum0.jpg|wikimedia]]).]]'''wodorosty''', '''trawy wodne''', np.<br /> <br /> # '''blyksa''' - roślina wodna, wpół wynurzona,<br /> # '''rogatek sztywny''' – roślina wodna, zanurzona, do 90 cm długości.<br /> <br /> W partiach batalistycznych MBh w metaforze rzeki trupów włosy rycerzy przyrównane są do śaiwali. <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Blyxa octandra'' lub ''Ceratophyllum demersum''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 19<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śaivala (wodorosty).jpg|centruj|bezramki|133x133px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śaivala (wodorosty) - łodyga.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śāka'' ======<br /> |[[Plik:Śaka - rysunek.jpg|mały|121x121px|''śāka'' (źródło: [[commons:File:Tectona_grandis_Blanco1.114-cropped.jpg|wikimedia]]).]]'''teczyna wyniosła, dąb indyjski''' – duże drzewo do 40 m wysokości, duże liście, drobne pachnące kwiaty. Znane z twardego drewna, odpornego na wodę – wykorzystywane do budowy okrętów czy wagonów kolejowych. W MBh Od niego pochodzi nazwa jednego z siedmiu mitycznych kontynentów (''śākadvīpa''). W sanskrycie jest to również określenie na potrawy wegetariańskie (szczególnie z zielonych liści).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Tectona grandis''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> |[[Plik:Śaka - pień.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śaka - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Śaka - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[śāla]]'' ======<br /> |[[Plik:Śala (damarzyk) - rysunek.jpg|mały|138x138px|''śāla'' (źródło: [[commons:File:Shorea_robusta.jpg|wikimedia]]). ]]'''[[Śāla|śala, damarzyk mocny]]''' (hindi: sal)– wysokie drzewo do 35 m wysokości, w suchym terenie zrzuca liście zimą. Ma drobne białawe kwiaty o żółtych środkach. Częsty motyw w rzeźbie indyjskiej – jakszini stojąca pod drzewem śala (''śālabhañjikā''). MBh 7.22.23 przyrównuje barwę kwiatów do wschodzącego słońca (''ādityataruṇa'') i wykorzystuję ją na określenie maści koni. W Ramajanie Rama przebija jedną strzałą siedem drzew śala.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Shorea robusta''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sāla'' (9) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 51<br /> |[[Plik:Śala - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śala - kwiat2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Śala - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śalmali'' ======<br /> |[[Plik:Śalmali - rysunek.jpg|mały|142x142px|''śalmali'' (źródło: [[commons:File:Bombax_ceiba_Blanco1.226b-cropped.jpg|wikimedia]]).]]'''wełniak azjatycki''' (ang. cotton tree) – drzewo do 40 m wysokości, zrzuca liście w styczniu, by w lutym zakwitnąć dużymi czerwonymi kwiatami. Owoce – podłużne, wypełnione białym puchem. W MBh od niego pochodzi nazwa jednego z siedmiu mitycznych kontynentów (''śalmalidvīpa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bombax ceiba''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 26<br /> |[[Plik:Śalmali (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śalmali - kwiat (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Śalmali - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śamī'' ======<br /> |[[Plik:Śami - rysunek.jpg|mały|146x146px|(źródło: [[commons:File:18th_century_illustration_flora_of_the_coast_of_Coromandel_Coast_India_Plants_Fruits_Flowers_(26).jpg|wikimedia]]). ]]'''śami''' – krzew lub nieduże drzewo do 10 m wysokości, o głęboko sięgających korzeniach. Długowieczne. Jest w stanie przetrwać na pustyni – przykładem jest Drzewo Życia na wyspie Bahrain wiązane z rajem boga Enkiego. W MBh wiązane z krzesaniem ognia: pierwszy ogień miał wykrzesać Pururawasa przez pocieranie drewna śami i aśwathy. W drzewie śami chowa się ogień bojąc klątwy Bhrygu (9.46.12-20). Na drzewie śami Pandawowie schowali swoje bronie przed udaniem się na dwór Wiraty (4.5.12-27).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Prosopis cineraria'' czasem identyfikowane jako ''Acacia catechu'' (patrz: '''''khadira''''')<br /> * '''liczba wzmianek:''' 30<br /> |[[Plik:Śami - drzewo.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śami - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Śami - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śara'' ======<br /> |'''trzcinowiec dziki''' – kępiasta trawa dorastająca do 1,5 m wysokości. W MBh typowe określenie na strzałę, do których wyrobu były wykorzystywane były źdźbła tej trawy.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Saccharum arundinaceum'' lub ''Saccharum bengalense''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (2810*)<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Śara (trzcina).jpg|centruj|bezramki|105x105px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śirīṣa'' ======<br /> |'''śiris''' (hindi: siris) – średnie drzewo do 20 m wysokości o parasolowatej koronie. Liście pierzaste, kwiaty białe o wielu pręcikach, silnie pachnące. Owoce – strąki.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Albizia lebbeck''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3<br /> |[[Plik:Śirisa (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|120x120px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śirisa - kora.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Śirisa - kwiat i owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śṛṅgāṭa'' ======<br /> |[[Plik:Śrngata (kotewka) - rysunek.jpg|mały|161x161px|''śṛṅgāṭa'' (źródło: [[commons:File:Illustration_Trapa_natans1.jpg|wikimedia]]).]]'''kotewka orzech wodny''' – wodna roślina jednoroczna. Liście i kwiaty unoszą się na powierzchni wody. Orzechy przypominają kotwicę – stąd jej nazwa. Roślina lecznicza i ozdobna.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Trapa natans''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> |[[Plik:Śrngata (kotewka) - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Śrngata (kotewka) - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Śrngata (kotewka) -orzech.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tāla'' ======<br /> |'''palma winna, palmira, winodań wachlarzowata, borazus''' –  palma do wysokości 30 m, o wachlarzowatych liściach i kulistej koronie, okrągławe owoce do 20 cm średnicy – jadalne. W MBh występuje jako godło na sztandarze Balaramy i Bhiszmy. Często pojawia się na określenie łuku (''tālamātra''), co może wskazywać na jego wielkość, ale raczej oznacza materiał, z którego został wykonany (''Arthaśāstra'' 2.18.8-11 informuje, że drewno palmiry było jednym ze składników łuku kompozytywego)'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Borassus flabellifer''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (65*)<br /> |[[Plik:Tala (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|136x136px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Tala - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Tala - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tamāla'' ======<br /> |identyfikowany jako:<br /> <br /> '''tamal, fałszywy mangostan''' – nieduże drzewo, żółte owalne owoce, jadalne, z których produkuje się żółty barwnik. <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Garcinia xanthochymus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> <br /> <br /> '''święta grusza czosnkowa''' – nieduże drzewo, kwiaty z długimi pręcikami, przyciągają wiele owadów. <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Crateva religiosa'' <br /> <br /> <br /> '''cynamonowiec tamala''' – średnie drzewo do 20 m wysokości z rodziny wawrzynowatych, aromatyczne liście używane jako przyprawa, w dawnej Europie znane jako malabathrum. <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Cinnamomum tamala''<br /> |[[Plik:Tamala (garcinia).jpg|centruj|mały|100x100px|''Garcinia xanthochymus'' (źródło: [[commons:File:Starr-120606-9538-Garcinia_xanthochymus-fruit_and_leaves-Kahanu_Gardens_Hana-Maui_(24514384534).jpg|wikimedia]]).]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Tamala (crateva).jpg|centruj|mały|100x100px|''Crateva religiosa'' (źródło: [[commons:File:Crateva_religiosa.jpg|wikimedia]]).]]<br /> |[[Plik:Tamala (cynamonowiec).jpg|centruj|mały|100x100px|''Cinnamomum tamala'' (źródło: [[commons:File:Cinnamomum_tamala_W_IMG_2433.jpg|wikimedia]]).]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tilaka'' ======<br /> |'''tilaka, arni''' – krzew do 3 m wysokości, rosnący na suchych terenach. Pachnące kwiaty w wiechach białe lub różowe z długimi pręcikami.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Clerodendrum phlomidis'' czasem identyfikowane również jako ''Symplocos racemosa'' – patrz: lodhra <br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Tilaka - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tinduka'' ======<br /> <br /> |'''indyjska hurma''' – duże drzewo do 35 m wysokości, czarna kora, drobne kwiaty, owoce jadalne. Lliście i niedojrzałe owoce służyły do farbowania tkanin na czarno.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Diospyros malabarica''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 6<br /> |[[Plik:Tinduka - pień.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Tinduka - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Tinduka - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[udumbara]]'' ======<br /> <br /> |'''[[Udumbara|figowiec groniasty]]''' – długowieczne drzewo do 30 m wysokości, z nieregularną koroną. Owocostany (figi) wyrastają tuż przy pniu. W MBh używany jest jako symbol symbiozy między figą a bleskotką (12.187.38).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ficus racemosa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 14<br /> |[[Plik:Udumbara, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Udumbara - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Udumbara - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''utpala'' ======<br /> |'''lilia wodna''' – roślina wodna, piękne kwiaty i duże owalne liście, układające się na powierzchni wody. Roślina jadalna, ma właściwości lecznicze. Szczególnie wyróżnia się '''niebieskie lilie wodne''' (''nīlotpala''). Natomiast '''kumuda''' to lilia (na ogół biała), która rozkwita przy świetle Księżyca.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Nymphaea nouchali''<br /> * '''inne nazwy:''' ''nīlotpala'' (14), ''kumuda'' (10), ''indīvara'' (6)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 19<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Utpala (lilia) - kwiat (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Utpala (lilia) - kwiat i liście (zdjęcie A.Babkiewicz 2008).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Vaṃśa, veṇu (bambus)|vaṃśa]]'' ======<br /> |'''[[Vaṃśa, veṇu (bambus)|bambus żelazny]]''' – wieloletnia trawa o grubych drewniejących łodygach dochodzących do 18 m wysokości, wykorzystywana jako materiał budulcowy.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Dendrocalamus strictus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' (281*)<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bambus.jpg|centruj|bezramki|120x120px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bambus - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vāraṇapuṣpa'' ======<br /> |'''indyjski laurowiec, tamanu''' – średnie, wiecznie zielone drzewo do 18 m wysokości, drobne kwiaty. Znane z całym regionie Australii i Oceanii. Drewno wykorzystywano do budowy statków. Olej z nasion tamanu stosowany jest w kosmetyce i medycynie polinezyjskiej. Dziś często sadzone jako drzewo ozdobne'''.'''<br /> * '''łacina:''' ''Calophyllum inophyllum''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> |[[Plik:Varnapuspa - liść.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Varnapuspa - kwiat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Varnapuspa - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''[[Vaṃśa, veṇu (bambus)|veṇu]]''' ''''' ======<br /> |'''[[Vaṃśa, veṇu (bambus)|bambus trzcinowaty]]''' – wieloletnia trawa o drewniejących łodygach dochodzących do 30 m wysokości, lekki i wytrzymały materiał budulcowy. W sanskrycie określenie na flet, który był wykonywany z tego gatunku bambusa.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bambusa bambus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kīcaka-veṇu'' (2) <br /> * '''liczba wzmianek:''' 25<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bambus 2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Venu (bambus) - liście.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vetasa'' ======<br /> |[[Plik:Vetasa - rysunek.jpg|mały|182x182px|''vetasa'' (źródło: [[commons:File:Calamus_rotang_Ypey33.jpg|wikimedia]]).]]'''kalamus rotangowy''' – pnąca roślina o kolczastych długich wiotkich pędach, które są ulistnione. Kwiaty w wiotkich kwiatostanach, owoce kuliste, jadalne. Giętkie łodygi używane do wyrobu koszy, mat, mebli.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Calamus rotang''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> |[[Plik:Vetasa - łodyga.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Vetasa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Vetasa - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vibhītaka'' ======<br /> |'''migdałecznik bibhitaka''' – drzewo do 30 m wysokości, duże liście. Owoce wykorzystywane w indyjskiej medycynie (składnik mieszanki ''triphala'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Terminalia bellirica''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> |[[Plik:Vibhitaka (zdjęcie A.Babkiewicz 2009).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Vibhitaka - kora.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Vibhitaka - owoc.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |}</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Katalog_zwierz%C4%85t&diff=3401 2022-12-01T09:22:16Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>== Alfabetyczna lista zwierząt występujących w MBh ==<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''&lt;big&gt;sanskryt&lt;/big&gt;'''<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''&lt;big&gt;opis&lt;/big&gt;'''<br /> ! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''&lt;big&gt;zdjęcia&lt;/big&gt;'''<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''aja'' ======<br /> |'''koza domowa''' – ssak z rodziny wołowatych, udomowiona forma dzikich kóz żyjących w Azji. Jeden z najwcześniej udomowionych gatunków zwierząt. Jej protoplastą była koza bezoarowa (''Capra aegagrus''), której wizerunek spotyka się na pieczęciach harappańskich. W MBh łączona z ogniem – bóg ognia podarował ją Karttikeji (13.86.23).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Capra hircus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''chāga'' (18)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 58*<br /> |[[Plik:Koza bezoarowa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Koza bezoarowa - pieczęć harappańska.png|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Syama Jataka Sanchi Stupa 1Western Gateway2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''aśva'' ======<br /> |'''koń''' – zwierzę udomowione po raz pierwszy 3 500 p.n.e., prawdopodobnie na terenach obecnego Kazachstanu. Kości pochowanych wraz z wojownikami i rydwanami koni odnaleziono w grobach z kultury Sintaszta-Pietrowka (2100-1700 p.n.e.). Konie dzielą się na gorącokrwiste (sportowe) i zimnokrwiste (robocze). Pierwsze pochodzą od koni orientalnych, drugie od koni leśnych z północnej Europy. Najpierw  wykorzystywano konia jako zwierzę zaprzęgowe, w tym również w rydwanie (2100 p.n.e.), dopiero później do jazdy wierzchem. MBh (7.35.36) wylicza krainy związane z hodowlą koni: ''Vanāyu'', tereny górskie (''pārvatīya''), ''Kāmboja'', ''Āraṭṭa'' i ''Bāhlika''. Można przypuszczać, że konie były sprowadzane do Indii z Persji i Baktrii. Najlepsze indyjskie konie pochodziły z doliny Indusu i Pendźabu. Purany i teksty buddyjskie (np. ''Buddhacarita'' 2.22.1) nazywają ludy z północnego wschodu Aśwakami (''Aśvaka''). Termin ten pochodzi od wyrazu „koń” (sans. ''aśva'', prakryt: ''assa'', awestyjski: ''aspa''). Lud o takiej nazwie do dziś zamieszkuje rejon doliny Peszawaru i wschodni Afganistan.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Equus caballus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''haya'' (756); ''vājin'' (273); ''turaga'' (99); ''vāha'' (110*); ''vāhana'' (170*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1166<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Mare foal poland.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Koń - aśva.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''baka'' ======<br /> |'''czapla czarnonoga''' – ptak z rodziny czaplowatych, wysokość do 72 cm. Białe pióra, mocny dziób, długa szyja, nogi czarne. Zamieszkuje słone i słodkie bagna. W literaturze sanskryckiej są wzmianki o spożywaniu jego mięsa (''balāka''). Uważany za ptaka o wielkiej przebiegłości i sprycie (''baka''). Jego pióra wykorzystywane były jako lotki w strzałach (''kaṅkapatrin'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ardea intermedia''<br /> * '''inne nazwy:''' ''balāka'' (7), ''kaṅka'' (97*), ''kālika'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 85*<br /> <br /> <br /> ''Kaṅka'' w MBh pojawia się na listach ścierwojadów pożerających trupy na polach bitwy, wówczas może oznaczać '''marabuta indyjskiego'''. Ptak z rodziny bocianów, występuje głównie w Asamie i Kambodźy. Padlinożerca żerujący wraz z sępami. W MBh pojawia się obok innych padlinożerców: ''gṛdhra, kāka, śyena, baḍa''.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Leptoptilos dubius''<br /> * '''nazwa:''' ''kaṅka''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 97*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Czapla - balaka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Marabut indyjski.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''bhalla'' ======<br /> |'''niedźwiedź himalajski''' – ma czarne futro z białą plamą na piersi w kształcie litery V. Zamieszkuje wyższe partie Gór Sulejmańskich, Hindukuszu i Himalajów. Długość ciała 120-180 cm, waga samców 110-150 kg. Zgodnie z MBh 1.60.7 niedźwiedzie zrodziły się z syna Brahmy Pulahy. Autorzy zaliczają je do zwierząt powolnych wraz z jakami (1.60.60). Bhalla to również określenie na rodzaj strzały (niedźwiedzia), przy pomocy której obcina się głowy, członki ciała i części rydwanu. W opowieści o Ramie niedźwiedzie wraz z małpami są na wpół cywilizowanymi istotami biorącymi udział w odbiciu Sity. W MBh pojawia się król niedźwiedź Dźambawan (''Jāmbavant''), którego córkę (''Jāmbavatī'') poślubia Kryszna. W skórę niedźwiedzią ubierają się rakszasowie, np. Ghatotkaća (7.131.26).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ursus thibetanus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''ṛkṣa'' (45), ''bhallūka'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 240*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Himalayan bear.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''bhramara'' ======<br /> |'''pszczoła/trzmiel''' – owady z rzędu błonkoskrzydłych, większość prowadzi samotniczy tryb życia, niektóre wykazują zachowania społeczne, tworząc roje. Budują gniazda, w których rozwijają się larwy. Pożywieniem wszystkich jest pokarm kwiatowy (pyłek, nektar). Pszczoła miodna została udomowiona w celu pozyskiwania miodu i wosku. Trzmiel to zwyczajowa nazwa dużej, krępej i gęsto owłosionej pszczoły. W Indiach rzadko występuje. Sanskryckie terminy ''bhramara'' („wałęsająca się”) i ''bhṛṅga'' (tłumaczone jako czarna pszczoła, trzmiel) określają popularną w Indiach zadrzechnię (''Xylocopa''). Jest to duża (do 30 mm) czarna pszczoła występująca w kilku gatunkach (gatunki indyjskie: ''Xylocopa nasalis, Xylocopa tenuiscapa'', ''Xylocopa violacea''). Pszczołę miodną częściej określa się terminem ''makṣikā'' i wówczas występuje ona ze słowem miód (''madhu/mākṣika'', 12.124.35). Termin ''bhramara'' w MBh często pojawia się z wyrazem „pijany” (''matta'') i opisuje parki lub drzewa rozbrzmiałe (''saṃghuṣṭa'') dźwiękiem roi upitych miodem pszczół. Rój pszczół zabijający swego wroga wykorzystywany jest w metaforze licznych wojowników pokonujących znacznie silniejszego przeciwnika (3.34.68). MBh używa na pszczołę określenia „posiadacz żądła” (''ali''), którym to terminem określa się również skorpiona.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Apidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''bhṛṅga'' (3, z aparatu krytycznego), ''ali'' (1, z aparatu krytycznego), ''makṣikā'' (10*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 25<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Apis mellifera flying2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Xylocopa violacea female 1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cakora '' ======<br /> |'''góropatwa azjatycka''' – ptak z rodziny kurowatych, żyjący w górach i na terenach półpustynnych. W literaturze sanskryckiej słynie jako żywiący się jedynie promieniami księżyca. Oczy zakochanej osoby porównywane są do ptaków ćakora spijających nektar księżyca twarzy ukochanego. W MBh nazywany „żerującym na bliźnich” – sługa, żebrak (''jīvajīvaka''). Gdzie indziej określany „ruszający dziobem” (''calacañcu''). Innym znanym indyjskim przedstawicielem kurowatych jest frankolin indyjski (''tittiri'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Alectoris chukar''<br /> * '''inne nazwy:''' ''jīvajīvaka''  (8)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 9<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Kabk-کبک - panoramio.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cakravāka'' ======<br /> |'''kazarka rdzawa''' – ptak z rodziny kaczkowatych. Zimuje w Azji południowo-wschodniej, w tym w Indiach. Znany w literaturze indyjskiej ze swej wierności partnerowi i z tego, że para rozstaje się na noc, by za sobą tęsknić.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Tadorna ferruginea''<br /> * '''inne nazwy:''' ''upacakra'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 13<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kazarka - cakravaka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gęś - hamsa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''camara'' ====== <br /> |'''jak zwyczajny''' – ssak z rodziny wołowatych. Występuje na zimnych stepach Himalajów. Żyje w stanie dzikim (samotnie lub w niewielkich stadach) i udomowionym (mniejszy od dzikiego). Hodowany jako zwierze juczne, daje mleko i wełnę, długość ciała do 4 m, masa 1000 kg, długość życia 25 lat. Może krzyżować się z jakiem dzikim i bydłem domowym (dzo). W MBh znajdują się dwa terminy mogące nazywać jaka. Pojawiają się one obok siebie i klasyfikowane są jako zwierzęta powolne (''mṛgamanda'', 1.60.60). Termin ''sṛmara'' (dosł. poruszać się) może odnosić się do jaka dzikiego lub innego zwierzęcia wołowatego, takiego jak gaur indyjski (''Bos gaurus''). W MBh pojawia się termin ''cāmara'' (dosł. pochodzący od jaka). Najczęściej oznacza on „pióropusz” z włosia tego zwierzęcia, umieszczany na głowie koni lub stosowany przy uprzęży jako ozdoba. W niektórych kontekstach (1.118.11) może oznaczać reprezentacyjny wachlarz (''vyajana'') z włosia jaka używany do chłodzenia i odganiania insektów. Takie wachlarze widoczne są na scenach procesyjnych w rękach personelu władców (często osobami wachlującymi są kobiety) już na najstarszych reliefach indyjskich.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bos grunniens''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sṛmara'' (4*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3 (''cāmara'' 41*)<br /> |[[Plik:Jak dziki.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Jak udomowiony.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Miracle at Kapilavastu Suddhodana praying as his son the Buddha rises in the air with only path visible Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cāṣa'' ======<br /> |'''kraska orientalna''' – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny krasek, zamieszkuje południową Azję i częściowo Bliski Wschód. Ma charakterystyczne skrzydła – fioletowo-lazurowe, szczególnie widoczne podczas lotu. W hinduizmie ptak związany z Wisznu. Jego widok traktowano jako dobry omen.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Coracias benghalensis''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Kraska orientalna - cashapa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cātaka'' ======<br /> |'''kukułka wschodnia''' – ptak z rodziny kukułkowatych. Długość ciała ponad 30 cm. W literaturze sanskryckiej uważa się, że pija on jedynie wodę prosto z chmur w postaci kropel deszczu. Jest symbolem dumy. Ptak ćataka spragniony deszczu jest domeną źródłową metafory człowieka w potrzebie lub osoby zakochanej, błagającej o uczucia ukochanego.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Cuculus saturatus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Cuculus saturatus Yongkola Bhutan 2 (cropped).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''dvīpin'' ======<br /> |'''lampart indyjski / pantera''' – czwarty pod względem wielkości kot świata. Długość ciała do 190 cm, masa do 71 km. Sierść usiana plamami.<br /> <br /> Pod nazwą ''dvīpin'' kryje się  drapieżny kot, może nim być: pantera lub tygrys. Ponieważ jednak nazwa ''dvīpin'' oznacza tego, który ma plamy jak wyspy (''dvīpa''), zatem bardziej pasuje do lamparta. Nazywany też „barwnym” (''citraka'') oraz „językopijcą” (''jihvāpa''), choć to określenie nadawane jest też innym kotom (nie występują w MBh).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Panthera pardus fusca''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 29<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Leopard davidraju.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gaja'' ======<br /> |'''słoń indyjski''' – ma znacznie mniejsze uszy i ciosy (do 3 m.) od afrykańskiego kuzyna. Długość ciała do 6,5 m, masa do 5 ton. Udomowienie słonia nastąpiło w cywilizacji harappańskiej, ok. 2000 p.n.e. Słonie bojowe początkowo były specyfiką subkontynentu indyjskiego. Jest drugim, zaraz po koniu, najczęściej występującym zwierzęciem w MBh. Autorzy zwracają szczególną uwagę na stan słoni, nazywany ''matta''. Oznacza on amok/szał (ang. musth, od perskiego „upojony”) i jest również określany terminem ''prabhinna'' (sans. „rozszczepiony”, „przeszyty”). Słoń w czasie amoku jest szczególnie agresywny. W jego ciele wzrasta znacząco poziom testosteronu, a ze skroni (''karaṭa'') cieknie temporyna (''śuṇḍa''). Przyczyny amoku słoni nie są jasne, wiadomo jednak, że nie mają związku z czasem rui samic. MBh często wspomina też o czołowych guzach słoni (''kumbha'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Elephas maximus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kuñjara (204); hastin (193); vāraṇa (186); mātaṃga (111); dvirada (80); dantin (63); nāga (903*)''<br /> * '''liczba wzmianek:''' ''657''<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Elephant.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Słoń - gaja.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gavaya'' ======<br /> |'''gaur indyjski''' (bizon indyjski) – ssak z rodziny wołowatych, gatunek bydła dzikiego (obok bawołu wodnego). Zamieszkuje tropikalne lasy gęsto porośnięte bambusami i krzewami. Lubi tereny podmokłe. Udomowioną jego formą jest gajal. Długość ciała do 3 m, waga do 1200 kg. W MBh pojawia na listach zwierząt dzikich (''rkṣa, varāha'', 3.229.10; ''ṛśya, ruru, śambara'', 3.251.12). Jego mięso (pośród innych zwierząt) było wykorzystywane w rytach zadusznych (13.88.7). Nazywany też „złocisty” (gaura), choć w MBh termin ten występuje głównie w znaczeniu barwy.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bos gaurus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sṛmara'' (4*), ''gaura'' (20*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:White bison.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bos gaurus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''go'' ======<br /> |'''zebu indyjskie (krowa, byk)''' – udomowiony podgatunek tura indyjskiego (''Bos primigenius namadicus''). Charakterystyczną cechą jest garb przypominający wielbłądzi. Występuje w malarstwie jaskiniowym i w sztuce harappańskiej obok innych gatunków bydła. W literaturze sanskryckiej zwierzę cieszące się dużą estymą – krowa uważana jest za uosobienie ziemi, a byk prawa. W mitologii MBh córka Dakszy i żona Kaśjapy  o imieniu Pachnąca (''Surabhi'') jest pierwszą krową i matką bydła rogatego. Jej córka Nandini (''Nandinī'') należała do Wasiszthy. Podczas konfliktu wieszcza z Wiśwamitrą z kału, uryny, potu i piany z pyska, krowa ta stworzyła armię barbarzyńców (''yavana, śaka, kirāta, cīna, hūṇa, pulinda, kāmboja, darada'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bos indicus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''dhenu'' (69), ''vṛṣabha'' (68), ''vṛṣa'' (93), ''surabhi'' (26), ''saurabhī'' (4), ''saurabheyī'' (3)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 982<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bos taurus indicus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Krowa - go.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''godhā'' ======<br /> |'''waran''' – rodzina jaszczurek. W Indiach występuje waran bengalski (''Varanus bengalensis''). Długość ciała do 175 cm, ubarwienie brązowe lub cętkowane. Zamieszkuje lasy tropikalne położone w pobliżu wody. Żywi się małymi ssakami, gadami, ptakami, jajami, ślimakami. Aktywny podczas dnia. W MBh termin używany przede wszystkim na określenie karwasza (ochrona przedramienia łucznika) w złożeniach „z zawiązanym karwaszem i zakierem” (''baddhagodhāṅgulitrāṇā''). Możliwe, że karwasze były wykonywane ze skóry tej jaszczurki. Nazywany też (terminy nie występują w MBh): ''godhikā, nihākā, gaudhāra, gaudheya.''<br /> * '''łacina:''' ''Varanidae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 17*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Waran indyjski.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gomāyu'' ======<br /> |'''szakal złocisty''' – drapieżny ssak z rodziny psowatych. Największy z szakali i jedyny występujący poza obszarem Afryki. Złote (od jasnożółtego do brązowego), szorstkie futro, 70-105 cm długości, masa 7-15 kg. Samice łączą się tylko z jednym partnerem, żyją w grupach rodzinnych (para rodziców, młodociane potomstwo i kilka dorosłych osobników, tzw. asystentów). Najpopularniejsze określenie na szalala w MBh to<br /> <br /> ''gomāyu'', co znaczy „wydający głos jak bydło” (również określenie żaby). Czasem nazywany jest „wilkiem domowym” (''śālāvṛka''), choć częściej określenie to oznacza psa. Nazywany również „właścicielem bydła” (''gomin''). Do odgłosów wydawanych przez szakala nawiązują trzy inne epitety (nie występują w MBh): „krzyczący: huu” (''hūrava''), „krzyczący: phe” (''pherava''), „krzykacz” (''kroṣṭu''). Pojawienie się szakala jest niepomyślne, może dlatego nazywany jest przerażającym (''ghora'') – Durjodhana zaraz po urodzeniu zawył jak szakal, co zostało zinterpretowane jako bardzo zły omen (2.66.30). Z drugiej strony nazywany jest „strachliwym” (''bhīru'') lub „bojącym się psów” (''śvabhīru''). Tradycja indyjska przypisuje mu pokrętny charakter i nazywa „oszustem” (''vañcaka''). Jak widać z liczby epitetów, szakal był silnie obecny w świadomości bardów. Jako zwierze padlinożerne (''kravyāda'') pojawia się na listach stworzeń ucztujących na trupach poległych. Siła szakala porównywana jest z siłą słonia, by ukazać słabość przeciwnika (3.34.4; 9.2.30). Szakal jest autorem kilku pouczających mów. MBh 12.112 przedstawia rozmowę tygrysa z szakalem (''gomāyu''). Natomiast 12.149 rozmowę sępa z szakalem (''jambuka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Canis ureus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''jambuka'' (24), ''sṛgāla'' (23), ''śṛgāla'' (5), ''śālāvṛka'' (9*), ''gomin'' (8*), ''niśācara'' (34*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 60*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Canis aureus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gṛdhra'' ======<br /> |'''sęp łysy / sęp indyjski / ścierwnik''' – ptaki padlinożerne z rodziny jastrzębiowatych o długości ciała do 90 cm. Zamieszkują głównie Indie. W MBh pojawiają się na listach zwierząt padlinożernych (''gṛdhra, śyena, kaṅka, kāka, baḍa''). Z ich lotu określano pomyślne i niepomyślne skutki, stąd wiedza o omenach nazywana była ''śakuna'' (termin ten może oznaczać każdego większego ptaka). Za matkę ptaków padlinożernych uchodzi ''Bhāsī'' (1.60.55). W MBh pojawiają się ptaki '''bharunda''' pożerające martwe ciała lub porzucające je w jaskiniach. Kontekst, w którym występują, sugeruje pochówki powietrzne (6.8.11), a więc mogły to być sępy.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Sarcogyps calvus'' (sęp łysy); ''Gyps indicus'' (sęp indyjski)''; Neophron percnopterus'' (ścierwnik)<br /> * '''inne nazwy:''' ''bhāsa'' (23), ''śakuna'' (29*), ''bhāruṇḍa'' (5)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 102*<br /> |[[Plik:Red-headed Vulture, Ranthambhore National Park.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Vultures in the nest, Orchha, MP, India.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Egyptian vulture.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''haṃsa'' ======<br /> |'''gęś indyjska''' – ptak z rodziny kaczkowatych, wędrowny, gniazduje w centralnej Azji, a zimuje w Tybecie i Indiach. Często niepoprawnie tłumaczony jako łabędź. W literaturze sanskryckiej jest symbolem czystej duszy (biały kolor) oraz Boga, który przekracza świat przejawiony i nieprzejawiony jak gęś wodę i powietrze. Przypisuje mu się zdolność wypijania mleka z roztworu mleka i wody. Ceni się jego głos i sposób chodzenia – przyrównywany do ruchów ponętnej kobiety. Wierzy się, że siedzibą gęsi jest himalajskie jezioro Manasarowara. W hinduizmie jest pojazdem (''vahana'') Brahmy, Saraswati, Kubery oraz Aświnów.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Anser indicus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 175*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gęś indyjska - hamsa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gęś - hamsa1.jpg|centruj|bezramki|101x101px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''indragopaka'' ======<br /> |'''czerwiec szelakowy''' – pluskwiak, z którego wydzielin pozyskuje się żywicę (''jatu'') w kolorze od żółtego do czerwono-brązowego. W Indiach od dawna stosowano ją do barwienia ubrań. W literaturze klasycznej indragopaka jest symbolem małej, nic nieznaczącej istoty. W MBh substancja pozyskana z czerwca pojawia się w nazwie domu sporządzonego z łatwopalnego materiału, w którym mieli zginąć Pandawowie (''jatugṛha'', 1.126-138).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Kerria lacca''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Czerwiec - indragopa.jpg|centruj|bezramki|106x106px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Shellac varities.png|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''jalakukkuṭa'' ======<br /> |'''mewa''' (śmieszka) – dosł. „wodna kura”, ptak z podrodziny mew. Na subkontynencie indyjskim ma zimowiska (Ghaty Zachodnie, Gudżarat, Pendżab, tereny nadgangesowe po Bengal). Jego związek z wodą występuje w sanskryckim określeniu „latawiec gangesowy” (''gaṅgācillī''). W MBh pojawia się między ptakami wodnymi (3.107.7).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Chroicocephalus ridibundus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mewa_%C5%9Bmieszka.jpg&lt;/nowiki&gt;<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Mewa śmieszka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kāka'' ======<br /> |'''krukowate''' – przedstawiciele krukowatych pojawiają się w MBh na listach ścierwojadów, pożerających trupy na polach bitwy, wśród innych ptaków padlinożernych (''gṛdhra, śyena, kaṅka, kāka, baḍa''). Są złym omenem. Prawdopodobnie chodzi o kilka gatunków, najczęściej wron, choć często tłumacze wolą słowo „kruk”. Zgodnie z mitologią córka Nieprawości (''Adharma'') i Miedzi (''Tāmrā'') o imieniu Wrona (''Kākī'') daje narodziny sowom (''ulūka'') – gatunki te tradycja indyjska uznaje za zaprzysiężonych wrogów (10.1.34-42).<br /> <br /> '''liczba wzmianek:''' (67)<br /> <br /> <br /> <br /> Mogły to być:<br /> <br /> '''wrona orientalna''' (ang. house crow) – średni ptak, upierzenie czarno-szare.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Corvus splendens''<br /> * '''inne nazwy:''' ''vāyasa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 42<br /> <br /> <br /> '''wrona wielkodzioba''' (ang. Indian jungle crow) – duży ptak, długi dziób z grubą nasadą upodabnia go do kruka, upierzenie połyskliwe czarne i ciemnoszare.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Corvus culminates''<br /> * '''inne nazwy:''' ''baḍa'', ''bala'' (41*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18<br /> <br /> <br /> '''kruk południowoazjatycki''' (ang. South Eurasian raven) – duży ptak, upierzenie czarne, występuje na północy Indii i w Azji centralnej.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Corvus corax subcorax''<br /> * '''nazwa:''' ''kākola''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> |[[Plik:Wrona orientalna.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> <br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Wrona wielkodzioba.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kruk południowoazjatycki.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kalaviṅka'' ======<br /> |'''wróbel indyjski''' – pierwotnie ptak półpustyń i stepów. Wraz z rozwojem rolnictwa skolonizował ludzkie osiedla. ''Kalaviṅka'' oznacza nakrapiany. Nazywany jest też „mającym brzydkie znamiona” (''kuliṅga''), choć określenie to może dotyczyć również myszy. Dwa niewystępujące w MBh określenia wskazują na jego obcowanie z ludźmi i podjadanie zbiorów: „miłośnik ziarna” (''kaṇapriya''), „zjadacz ofiar z jadła” (''balibhuj'' – ofiary bali jako część Pięciorakiej Wielkiej Ofiary były przedkładane również zwierzętom – rozkładano jadło przed domostwem).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Passer domesticus indicus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kuliṅga'' (4*), ''caṭaka'' (2), ''kāmin'' (5*), ''kālakaṇṭha'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian sparrow (Passer domesticus indicus) immature Udaipur.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kapota'' ======<br /> |'''gołąb''' – ptak z rzędu gołębiowatych, jeden z najwcześniej udomowionych. Już w starożytności używany do przesyłania wiadomości – Grecy zaczęli go używać  w V p.n.e. zapożyczając pomysł od Persów. W mitologii indyjskiej jest symbolem namiętności. Dwa jego sanskryckie określenia (''kāmin, kāmuka'') oznaczają „pożądliwy” – oba występują w MBh, ale nie w znaczeniu gołębia. Nazywany jest też „czerwonookim” (''raktākṣa'', nie występuje w MBh). Barwą gołębia określa się bułaną (myszatą) maść koni (7.19.22). W MBh pojawia się w opowieści o królu Śibim (3.130-131): Indra zmienił się w jastrzębia (''śyena''), a Ogień w gołębia (''kapota''), który chroni się u króla, by ratować swe życie. Na jednej z tabliczek harappańskich przedstawione są dwa ptaki (gołębie lub wrony) na łodzi. Są to ptaki wskazujące żeglarzom kierunek ku lądowi. W MBh pojawia się opowieść o gołębiu, który poświęcił własne ciało (12.141-145). Jeden ze ślubów ascetycznych zwany jest „utrzymywaniem się jak gołąb” (''kapotavṛtti'', 13.32.19). Polega na zbieraniu ziarna pozostawionego po zbiorach i nieodkładaniu niczego na później.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Columbinae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''pārāvata'' (14*), ''hārīta'' (3)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 36<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gołąb - parvata.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gołąb - harappa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kāraṇḍava'' ======<br /> |'''kaczka''' – podrodzina ptaków z rodziny kaczkowatych. Ptaki wodne o stosunkowo krótkiej szyi, spłaszczony dziób posiada dwa rzędy blaszek na brzegach, a palce są spięte błoną pławną. Na subkontynencie indyjskim występuje wiele gatunków kaczek, takich jak: pstrodzioba (''Anas poecilorhyncha''), hełmiatka (''Netta rufina''), drzewica indyjska (''Dendrocygna javanica'') czy płaskonos (''Spatula clypeata''). W MBh pojawia się wraz z innymi ptakami wodnymi i prawie wyłącznie wraz z gęsią indyjską, zazwyczaj przy opisach zbiorników wodnych (''haṃsakāraṇḍavāyuta''). Bardowie zwracają uwagę na kaczki o ciemnym ubarwieniu piór, co znalazło swoje odzwierciedlenie w terminie „czarna gęś” (''kalahaṃsa'') czy niewystępującym w MBh określeniu „wrona wodna” (''jalakāka''). Określa się je jako pływające lub nurkujące (''plava'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Anatidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kalahaṃsa'' (3), ''kādamba'' (2)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 9<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian Spot-billed Duck Anas poecilorhyncha by Dr. Raju Kasambe DSCN3821 (11).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''karkaṭaka'' ======<br /> |'''krab''' – dziesięcionogie skorupiaki, których przednia para odnóży przekształciła się w szczypce. Poruszają się do przodu, do tyłu i na boki. Żyją głównie w ciepłych wodach morskich, niektóre gatunki są słodkowodne, a inne żyją w wilgotnym środowisku lądowym. Te ostatnie, nazywane krabami błotnymi (np. ''Scylla serrata'') były najprawdopodobniej prototypowym wyobrażeniem krabów w Indiach. W indyjskiej tradycji astrologicznej krab jest jednym ze znaków zodiaku (Rak). W MBh pojawia się na liście wraz z innymi stworzeniami wodnymi (''kūrma, nakra, makara, śiṃśuka'', 12.29.24). Termin ''bilvaka'' określający kraba w MBh pojawia się jako nazwa miejsca pielgrzymek oraz gatunek drzewa. Określenie kraba jako „wychodzący na zewnątrz [muszli]” (''bahiścara'') w MBh nie pojawia się w kontekście kraba. Inne sanskryckie określenia kraba, niewystępujące w MBh, to: „mający szczypce” (''sadaṃśaka''), „broniopaszczy” (''mukhāstra''), „mieszkający w błocie” (''paṅkavāsa''), żółtooki” (''piṅgacakṣus''), „wróg potomstwa” (''apatyaśatru''), „lubiący żebra i brzuch” (''pārśvodarapriya'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Brachyura''<br /> * '''inne nazwy:''' ''bilvaka'' (2*), ''bahiścara'' (7*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Scylla serrata Mud Crab.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kauśeya'' ======<br /> |'''jedwabnik morwowy''' – nocny motyl, larwy odżywiają się liśćmi morwy. Kokony wykorzystywane przy produkcji jedwabiu. Udomowiony ok. 3500 p.n.e., obecnie nie występuje w naturze. W MBh termin pojawia się jako określenie koloru (np. maści koni) od kremowego do brązowego (''babhrukauśeya'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bombyx mori''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Jedwab - kauśeya.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''khaḍga'' ======<br /> |'''nosorożec indyjski (pancerny)''' – długość ciała do 4 m, waga do 3000 kg. Posiada na pysku tylko jeden róg – do 57 cm. Szaro-brązowa skóra tworzy fałdy przypominające pancerz. Zamieszkuje podmokłe tereny Nepalu i północno-wschodnich Indii. Najpopularniejsza w MBh nazwa na nosorożca znaczy „miecz”, co świadczy o identyfikowaniu tego zwierzęcia z jego rogiem. Nazywany jest również „mającym miecz” (''khaḍgin''), ale w MBh termin ten nie odnosi się do nosorożca. Inne określenie to ''gaṇḍa'' (dosł. „policzek”, „twarz wraz z czołem”), oraz derywat od tego terminu – ''gaṇḍaka''. Choć ten ostatni nie występuje w MBh, to od niego pochodzi nazwa sławnej rzeki płynącej przez Nepal i wpadającej do Gangesu – Gandaki. Na terenach, przez które płynie, do dziś żyją nosorożce. MBh wiąże to zwierzę z dzikiem. Wisznu mówiąc o swej inkarnacji dzika nazywa siebie również nosorożcem (''ekaśṛṅga'', 12.330.27). Inna nazwa nosorożca to „słonio-krokodyl” (''gajanakra'', nie zaświadczona w MBh). Wskazuje ona, że bardowie widzieli w nim cechy obu tych zwierząt. Późniejsze terminy określające nosorożca zwracają uwagę na jego róg (''mukhaśṛṇga'') lub też charakterystyczny kształt czaszki np. „długopyski” (''tuṅgamukha'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Rhinoceros unicornis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''ekaśṛṅga'' (4), ''gaṇḍa'' (9*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 232*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''khadyota'' ======<br /> |'''świetlik''' – rodzina z rzędu chrząszczy licząca 2000 gatunków. Sanskrycki termin ''khadyota'' (dosł. światło na niebie) może oznaczać również słońce. W MBh pojawia się w takich porównaniach, w jakich występują iskry. Bardowie zauważają, że nimi pokryte są drzewa podczas pory deszczowej (7.14.18).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Lampyridae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Lampyridae - Lampyris noctiluca.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''khara'' ======<br /> |'''osioł''' – udomowiony ok. 3000 p.n.e. ssak z rodziny koniowatych. Dwie jego sanskryckie nazwy (''gardabha, khara'') nawiązują do ryku, który wydaje to zwierzę (''gard'' – krzyczeć, ryczeć; ''khara'' – ostry, przenikliwy [dźwięk]).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Equus hemionus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''gardabha'' (13)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 56* <br /> <br /> Problematycznym terminem jest ''aśvatara''. Termin dosłownie znaczy „lepszy koń” i może wskazywać na muła lub onagra. <br /> <br /> '''muł''' – mieszaniec międzygatunkowy klaczy konia domowego z ogierem osła. Spokojniejszy niż koń, lepiej znosi złe warunki pracy; udźwignie więcej niż osioł.<br /> <br /> <br /> '''kułan azjatycki, onager, półosioł''' – z grupy osłów dzikich, jego podgatunkiem jest kułan indyjski. Wysokość w kłębie 140 cm. Występował na subkontynencie indyjskim przed upowszechnieniem się konia, z którym był mylony na najstarszych wizerunkach z kultury harappańskiej czy sumeryjskiej.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Equus hemionus''<br /> * '''nazwa:''' ''aśvatara''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Asiatic Wild ass.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Osioł - khara (Isi-Singe Jataka).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kokila'' ======<br /> |'''kukiel wielki''' – gatunek ptaka z rodziny kukułkowatych. Nazywany też ''parapuṣṭa'' – „troszczący się o innych (gości)” lub „żywiony przez innych”. Drugie tłumaczenie nazwy może odnosić się do faktu, że kukiele, tak jak inne kukułki, podrzucają swoje jaja. Czarne ubarwienie u samców, czerwone oczy, długość ciała do 46 cm. W literaturze indyjskiej jego głos jest symbolem miłości i zapowiada wiosnę – porę zakochanych.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Eudynamys scolopaceus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''parapuṣṭa'' (2)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18* <br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Asian koel.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''krauñca'' ======<br /> |'''Żuraw indyjski''' (''Grus antigone'') – ptak z rodziny żurawi. Zamieszkuje subkontynent indyjski (podgatunek: antigone antigone). Upierzenie popielate, głowa i część szyi w charakterystycznym czerwonym kolorze.<br /> <br /> <br /> '''żuraw stepowy''' (''Grus virgo'') – ptak z rodziny żurawi. Zamieszkuje stepy Azji Środkowej, zimuje w Afryce i na subkontynencie indyjskim. Jego pióra są barwy szaro-popielatej, a głowa i szyja czarne. Od jego imienia pochodzi nazwa jednego z siedmiu kontynentów-wysp (''dvīpa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Grus antigone, Grus virgo''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 34*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Żuraw stepowy - krauńca.jpg|centruj|bezramki|102x102px|[[Plik:Sarus Crane I IMG 8628.jpg|mały]]]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Sarus Crane I IMG 8628.jpg|tło|centruj|bezramki|100x100px|żuraw indyjski]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kṛkalāsa'' ======<br /> |'''kameleon indyjski''' / '''jaszczurka''' – występuje na Sri Lance i w południowych Indiach. Termin może odnosić się do jakiejkolwiek jaszczurki. W MBh głowę tego stworzenia ma jeden z towarzyszy Karttikeji (9.44.81). W tego gada zmienia się król Nryga (''Nṛga'', 13.6.38).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Chamaeleo zeylanicus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian Chameleon (Chamaeleo zeylanicus) Photograph By Shantanu Kuveskar.jpg|centruj|bezramki|133x133px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kukkuṭa'' ======<br /> |'''kura domowa lub dzika''' – dzikim przodkiem kury domowej jest '''kur bankiwa''' (''Gallus gallus''), występujący w stanie dzikim po dziś dzień w północno-wschodnich Indiach. Na terenie Indii w postaci nieudomowionej występuje również '''kur siwy''' (''Gallus sonneratii''). W MBh pojawia się jako element ciała hybryd. Zbieranie ziarna na podobieństwo kury jest jedną z praktyk ascetycznych (3.215.10). W MBh kogut łączony jest z ogniem (''agnisamkāśa''), został podarowany Karttikeji przez Warunę (13.86.22). Barwą kurzego jaja określa się kolor kremowy (7.22.58).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Gallus gallus domesticus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Red Junglefowl (male) - Thailand.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Grey jungle fowl (cropped).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kūrma'' ======<br /> |'''żółw''' – rząd gadów zarówno lądowych, błotnych, jak i morskich. Pośród żółwi morskich, dla oceanu indyjskiego charakterystyczny jest żółw oliwkowy (''Lepidochelys olivacea''). Sądząc z kontekstu pojawiania się żółwia w MBh, autorzy jako jego model wyobrażają sobie żółwia błotnego (zamieszkującego słodkie zbiorniki wodne) – bardowie uznają go za stworzenie wodne żyjące w głębinach (''antarjaleśaya'', 1.25.21). W MBh Wisznu pojawia się pod postacią żółwia. Bierze udział w ubijaniu oceanu mleka jako podstawa dla tłuczka – góry Mandara (1.16.11). W kosmologii puranicznej żółw jest podporą dla czterech słoni utrzymujących ziemię. Chowanie przez żółwia kończyn wykorzystywane jest jako metafora poskramiania zmysłów (BhG 2.58; 12.21.3). Nazywany jest „zamieszkującym bagna” (''kacchapa''). Terminem ''kamaṭha'' określa się zarówno żółwia, bambus, jak i jeżozwierza, jednak w MBh występuje on jedynie na określenie tarczy wykonanej ze skorupy żółwia oraz bambusa.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Testudinat''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kacchapa'' (22), ''kamaṭha'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 40<br /> |[[Plik:Żółw londowy - India1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lissemys punctata andersoni.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Lepidochelys-olivacea-Kélonia-1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Żółw - kurma.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''madgu'' ======<br /> |'''kormoran zwyczajny''' – duży ptak wodny, wędrowny, upierzenie czarne z metalicznym połyskiem. W MBh pojawia się na listach wraz z innym ptactwem wodnym (''jalacārin''): ''cakravāka, kurara, jalakukkuṭa, kāraṇḍava, plava, haṃsa, baka'' (3.155.50).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Phalacrocorax carbo''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Phalacrocorax carbo Vic.jpg|centruj|bezramki|120x120px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mahiṣa'' ======<br /> |'''bawół indyjski''' / '''arni azjatycki''' – duży ssak, zaadoptowany do klimatu tropikalnego, typowy dla subkontynentu indyjskiego, dziś zagrożony. Pojawia się w ikonografii indyjskiej od czasów harappańskich. Na pieczęciach z tego okresu zdaje się uczestniczyć w pokazach skoków przez „byka”. MBh zalicza go raz do zwierząt dzikich (''vanya'', 1.36.10), a innym razem wylicza wśród udomowionych (1.58.28). Czasem uznawany za stworzenie wodne (''jalāśraya'', 3.146.45). Jest to też imię antyboga zabitego przez Skandę – późniejsza tradycja przypisuje jego zabicie Durdze nazywanej ''Mahiṣamardinī''. Bawół wraz ze świnią został podarowany Karttikeji przez rakszasów (13.86.21).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bubalus arnee''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 52*<br /> <br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian Water Buffalo Bubalus arnee by Dr Raju Kasambe.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bawół - mahisha 02.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''makṣikā'' ======<br /> |'''mucha''' – owady z rzędu muchówek, charakteryzujące się jedną parą skrzydeł (cienkich, przezroczystych). Najbardziej typowym przykładem jest mucha domowa (''Musca domestica''). W MBh występują na liście niepomyślnych istot krążących wokół wojska i zwiastujących nieszczęście (''gṛdhra, kāka, baḍa, śyena,'' ''yātudhāna, śalāvṛka'', 5.141.18). Termin może wskazywać też na pszczołę, wówczas pojawia się w metaforach nawiązujących do zbierania miodu (12.124.35). Gryzące muchy (np. bąk bydlęcy, ''Tabanus bovinus'') mogły być określane terminem „gryzący” (''daṃśa''), który w MBh często pojawia się wraz z komarem (''maśaka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Diptera''<br /> * '''inne nazwy:''' ''makṣika'' (1), ''daṃśa'' (9*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Common house fly, Musca domestica.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Tabanus.bovinus.male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''maṇḍūka'' ======<br /> |'''żaba/ropucha''' – płazy bezkręgowe. Żaby żyją w środowisku wilgotnym, skóra ich jest gładka i śliska, a ropuchy wolą suche otoczenia (w wodzie jedynie składają jaja), a ich skóra jest nierówna z brodawkami. W Indiach występują m.in.: azjatycka ropucha szara (''Duttaphrynus melanostictus''),  indyjska żaba grzebiąca (''Sphaerotheca breviceps''), żaba rycząca (''Hoplobatrachus crassus''), indyjska żaba drzewna (''Polypedates maculatus''). W tradycji indyjskiej do rechotania żab porównuje się głosy uczących się studentów, skąd pochodzi nazwa jednej ze szkół wedyjskich (''māṇḍūka''). Wrogiem żab są węże nazywane „zjadaczami żab” (''bhekabhuj''). Kilka określeń żaby pochodzi od czasownika błyszczeć/chwalić (''śal''): ''śālu, śalla, śālūra, śālūka''. Liczne nazwy powstają od cech przypisywanych tym płazom: „pływająca” (''plava, plavaka''), „szybka” (''ajira''), „nakrapiana” (''vyaṅga''), „wydająca odgłosy jak bydło” (''gomāyu''), „pozbawiona języka” (''ajihva, nirjihva''), „radująca” (''nandaka''), „związana z chmurami” (''dārdura''), „zrodzona z deszczu” (''vṛṣṭibhū, varṣābhū''), „bezzębna” (''ajambha''), „skacząca” (''plavaga'' – również określenie małpy), „głośno skrzecząca” (''mahārava''). Inne popularne nazwy, które nie występują w MBh: ''beka, lūluka.'' Tradycja łączy je porą miłości oraz nazywa tak samo jak:  chmurę (''mudira, dardura''), pawia (''marūka'') i kukiela (''valāsaka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Anura''<br /> * '''inne nazwy:''' ''gomāyu'' (60*), ''plavaga'' (10*), ''nandaka'' (8*), ''dardura'' (6*), ''koṭika'' (2*), ''nirjihva'' (4*), ''ajihva'' (1*), ''plavaka'' (1*),<br /> * '''liczba wzmianek:''' 28*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Duttaphrynus melanostictus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mārjāra'' ======<br /> |'''kot''' – drapieżnik z rodziny kotowatych, należący do kotów małych. W Indiach obok kota domowego (''Felis catus'') występują koty dzikie: błotny (''Felis chaus'') i nubijski (''Felis silvestris lybica''). Te dwa dzikie gatunki pojawiają się na egipskich malowidłach. Kot domowy pochodzi od kota nubijskiego (udomowiony jakieś 7500 p.n.e. w Żyznym Półksiężycu). Wykorzystywany był do tępienia gryzoni i polowania na drobne ptaki. Terminem ''mārjāra'' może być też określany łaskun palmowy (''Paradoxurus hermaphroditus''). Najpopularniejsza w MBh nazwa kota pochodzi od czasownika ''mṛj'' (czyścić, polerować) i zwraca uwagę na cechę kotów, jaką jest pielęgnacja swej sierści przez częste lizanie. W MBh autorzy przyrównują bójkę dwóch kotów o pokarm do zajadłego pojedynku rycerzy (9.56.15). MBh 12.136.18 przedstawia opowieść o kocie i myszy (''mūṣaka'') zawiązujących ze sobą przyjaźń, motywowaną wspólnym dobrem. Rozmowa toczy się pod drzewem banianu, a kot jest pochwycony w pęta myśliwego, z czego można wnioskować, że autorzy raczej myślą o dzikim kocie. W MBh za wroga myszy (''mūṣaka'') uznana jest mangusta (''nakula''), natomiast jej wrogiem ma być kot (''bidāla''), którego wrogiem jest pies (''śvan'', 12.15.21). MBh w rozdziale poświęconym cyklowi reinkarnacyjnemu zauważa, że ciało kota, w którym dusza musi spędzić siedem miesięcy, poprzedza wcielenie ludzkie (13.112.52).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Felis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''biḍāla'' (8)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 43<br /> |[[Plik:Jungle Cat Felis chaus by Dr. Raju Kasambe.jpg|centruj|bezramki|105x105px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kot nubijski.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kot.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''maśaka'' ======<br /> |'''komar''' – owad z rzędu muchówek, żywi się krwią zwierząt stałocieplnych. Określany też terminem ''matsara'' (dosł. zazdrość, wrogość), ale w MBh nie pojawia się on w znaczeniu komara. W sanskrycie nazywany również: „gryzący” (''uddaṃśa''),  „poruszający się w ciemności / złodziej” (''malimluca''), „czuwający w nocy” (''rātrijāgarada''). W MBh pojawia się obok much (''makṣika''), robaków (''kīṭa'') oraz gryzących owadów (''daṃśa''). Ten ostatni termin może nazywać komara jak i każde zwierzę kąsające (np. węża). W metaforach pojawia się jako pożywienie pająków (''ūrṇanābhi'', 7.99.3). Termin ''maśaka'' może nazywać nie tylko komara, ale jakiegokolwiek latającego insekta podobnego do niego, np. bleskotkę.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Culicidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''daṃśa'' (9*), ''maśa'' (1), ''matsara'' (40*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 19<br /> <br /> <br /> '''bleskotka''' – termin ''maśaka'' w MBh w kilku miejscach określa bleskotkę (12.187.38; 12.240.21; 12.303.14; 14.48.11; 14.49.9) i pojawia się w metaforach wykorzystujących symbiozę tego owada z figowcem groniastym (''udumbara''). Cykl rozwojowy bleskotek i figowców jest przykładem mutualizmu. Niemal każdy gatunek figowca wymaga do zapylenia odmiennego gatunku bleskotki. A larwy danego gatunku bleskotki mogą rozwijać się w specyficznym gatunku figowca. Na wewnętrznych ścianach figi rosną:<br /> <br /> 1. kwiaty żeńskie, które przyjmują pyłek i wytwarzają nasiona,<br /> <br /> 2. kwiaty męskie z pręcikami z pyłkiem,<br /> <br /> 3. kwiaty pseudożeńskie, w których złożone jaja bleskotek rozwijają się w larwy.<br /> <br /> Męskie bleskotki, ślepe i bezskrzydłe, po wygryzieniu się ze swojego kwiatu, szukają partnerki, by ją zapłodnić, i umierają nigdy nie opuszczając figi. Natomiast żeńskie bleskotki, które są uskrzydlone, po zapłodnieniu opuszczają swój kwiat, po drodze zbierają pyłek z kwiatów męskich i wydostają się na zewnątrz sykonium, by poszukać innego figowca tego samego gatunku. Tam przedostają się przez ciasny otwór sykonium, tracąc często skrzydło czy nogę. Wewnątrz omijają kwiaty męskie, zapylają kwiaty żeńskie przyniesionym pyłkiem oraz składają jajeczka w kwiatach pseudożeńskich i umierają. Z jajeczek wykluwają się larwy, które żywią się wnętrzem kwiatu, aż rozwiną się w żeńskie lub męskie bleskotki. I tak cykl się powtarza.  <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Blastophaga''<br /> * '''nazwa:''' ''maśaka''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Aedes aegypti biting human.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Ceratosolen capensis op Ficus sur, Jan Celliers Park.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''matsya'' ======<br /> |'''ryba''' – w MBh termin najczęściej pojawia się w kontekście królestwa Matsjów, którego protoplastą był książę Matsja wraz z siostrą Satjawati – bliźniaki wyciągnięte z brzucha ryby. Bóg w postaci ryby pojawia się przed Manu, by uchronić go przed powodzią – w MBh jest to Brahma (3.185). Jednym z zawodów występujących w MBh jest rybak (''dhīvara''). Ryba wymieniana jest obok innych stworzeń uznawanych za wodne: gawial (''nakra''), wąż (''nāga'') czy żółw (''kūrma''). W sanskrycie rybę nazywa się „niemą” (''mūka'', w MBh jest to imię jednego z antybogów). Świat podwodny postrzegany jest jako brutalny – większe ryby zjadają mniejsze (5.56.49). Przykładem wielkiej ryby pożerającej mniejsze jest timi (''timi'', ''timiṇgīla''). Do niego porównywani są najpotężniejsi wojownicy pochłaniający wrogie oddziały niczym małe ryby (7.44.6). Wielkie ryby określa się również terminem ''jhaṣa''. Inny termin określający rybę (''śalyaka'') znaczy „spiczasty”, „mający spiczasty pysk” (od: ''śalya'' – strzałka, szpica).<br /> <br /> * '''inne nazwy:''' ''jhaṣa'' (28), ''mīna'' (23), ''timi'' (13), ''śalyaka'' (5), ''mūka'' (3*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 368*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Ryba - matsya.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mayūra'' ======<br /> |'''paw indyjski''' – duży ptak grzebiący, naturalnie występujący w Indiach, introdukowany w inne miejsca na świecie. Ptak Karttikeji, podarowany mu przez Garudę (13.86.21). Bardowie doceniają barwę (''citrabarhin'') i taniec tego ptaka (3.155.54), nazywanego tancerzem (''lāsaka, nartaka''). Tradycja podkreśla wrogość pawia względem węży (''sarpāri, ahiripu, ahidviṣ''), którymi się odżywia (''ahibhuj''). Pióra (''barha''), grzebień (''śikhā'') i ogon tego ptaka są elementami dystynktywnymi, które często pojawiają się w metaforyce. Kolor szyi pawia (''mayūragrīva'') jest egzemplifikacją czerni wpadającej w granat. Paw rozpościerający ogon określany jest terminem ''kalāpin''. Tak też określa się wojowników noszących kołczan ze strzałami.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pavo cristatus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śikhin'' (16*), ''śitikaṇṭha'' (13*), ''barhin'' (10*), ''dhvajin'' (1), ''kalāpin'' (2*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 34<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Paw - mayura.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Balustrade peacock Sanchi Stupa No1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''meṣa'' ======<br /> |'''owca''' – gatunek ssaka z rodziny wołowatych (podrodzina antylop), wcześnie udomowiony z owcy dzikiej (''Ovis ammon''). Gatunki dzikie występujące na subkontynencie indyjskim (Pamir, Hindukusz, Himalaje) to owca stepowa (''Ovis orientalis / Ovis vignei'') i dzika. MBh łączy owcę z księżycem – bóg księżyca podarował ją Karttikeji (13.86.22).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ovis''<br /> * '''inne nazwy''': ''avi'' (8), ''eḍaka'' (5), ''avika'' (2), ''bheḍī'' (1), ''eḍī'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 12<br /> |[[Plik:Ovis vignei bochariensis1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Baran - mesha.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Koza, owca.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mṛga'' ======<br /> |'''antylopa''' – podrodzina wołowatych. Obejmuje liczne plemiona i gatunki. W MBh termin ''mṛga'' odnosi się najczęściej do zwierzyny płowej, ale może oznaczać też zwierzęta dzikie lub zwierzynę w ogólności. Obok terminów określających antylopy zbiorczo, w MBh pojawiają się terminy, które możemy identyfikować jako konkretne gatunki występujące w Indiach. W pewnych miejsca bardowie wymieniają listy wołowatych: ''aiṇeya, pṛṣata, nyaṅku, hariṇa, śarabha, ṛśya, ruru, śambara, gavaya'' (3.251.12).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Antilopinae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''hariṇa'' (10), ''nyaṅku'' (1), ''śarabha'' (29*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 460*<br /> <br /> <br /> '''nilgau indyjski''' (''ruru'') – największa antylopa azjatycka (do 2 m długości, może osiągać 270 kg). Zamieszkuje suche lasy Indii. Dymorfizm płciowy – samce mają charakterystyczną siną barwę ciała, od czego pochodzi współczesna nazwa (''nīla'' – siny, granatowy), a na szyi pojawia się długa ciemna „broda”. Samice nie mają rogów i są maści kremowej. Skórę zwierzęcia wykorzystywali do okrycia ciała asceci żyjący w lesie (2.70.11). Wrogiem antylopy są lew i tygrys, co wykorzystywane jest w metaforze wojownika (lew) poruszającego się wśród słabych wrogów (nilgau, 5.50.9). Porzucanie rogów przez samców wykorzystywane jest w metaforze porzucania świata przez ascetów (12.212.48). W MBh termin ''ruru'' pojawia się najczęściej jako imię wieszcza.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Boselaphus tragocamelus''<br /> * '''nazwa:''' ''ruru''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 58*<br /> <br /> <br /> '''antylopa indyjska''' (''ṛśya'', czarna, ang. blackbuck) – jedna z najbardziej charakterystycznych antylop subkontynentu, wykazuje dymorfizm płciowy: samce o czarnym ubarwieniu z białym podbrzuszem, samice żółtobrązowe. Samce posiadają długie skręcone rogi wykorzystywane przez Marathów do tworzenia broni-kastetu nazywanego maru. W MBh pojawia się jako barwa koni Bhimy (gniada sabino, 7.22.2). Jej skóry nazywanej czarną (''kṛṣṇājina'') używa się jako uświęcone siedzenie podczas medytacji i spełniania ofiar. Skóra ta znajduje się na godle Drony (7.63.30). Nazwa antylopy pojawia się w imieniu słynnego wiesza – ''Ṛśyaśṛṅga'' (dosł. „Róg czarnej antylopy”).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Antilope cervicapra''<br /> * '''nazwa:''' ''ṛśya, aiṇeya'' (2), ''eṇa'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> <br /> <br /> '''jeleń cętkowany''' (''saraṅga'', jeleń aksi, czytal) – sierść jasnopłowa lub ruda, nakrapiana białymi cętkami. Długość do 140 cm, masa do 80 kg, poroże do 76 cm z trzema rozgałęzieniami. Jelenie te tworzą duże stada (kilka samców i 30-50 samic), żyjące w pobliżu rzek – dobrze pływają. ''Saraṅga'' znaczy „mający kolory”, „pstrokaty”, a ''śabala'' „cętkowany”. W MBh występuje jako określenie barwy koni (7.22.15) syna Śiśupali.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Axis axis''<br /> * '''nazwy:''' ''saraṅga'', ''pṛṣata'' (15*), ''kuraṅga'' (2), ''śambara'' (1), ''sāraṅgaśabala'' (1), <br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> <br /> <br /> '''barasingha bagienna''' (''hariṇa'') – jeleń charakterystyczny dla Indii. Żółtobrązowa sierść, latem nakrapiana, poroże do 1 m długości – ponad trzy rozgałęzienia. Długość ciała ok. 180 cm, waga do 260 kg. Żyje na terenach podmokłych, samce samotnie, samice w stadach (8-20 sztuk) z kilkoma samcami. ''Hariṇa'' znaczy żółtawy i choć ten termin może wskazywać na każdą zwierzynę płową, szczególnie pasuje do tego gatunku antylopy lub do antylopy sambar.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Rucervus duvaucelii''<br /> * '''nazwa:''' ''hariṇa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> <br /> <br /> '''Sambar jednobarwny''' (''hariṇa'') – żółtobrązowa sierść, długość ciała do 270 cm, waga do 350 kg, poroże do 100 cm. Na karku i szyi samców wyrasta grzywa. Samce żyją samotnie, samice łączą się w luźne stada do 8 osobników. Termin ''hariṇa'' (żółtawy) może odnosić się do każdej zwierzyny płowej, ale szczególnie pasuje do tego gatunku antylopy lub do antylopy barasingha.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Rusa unicolor''<br /> * '''nazwa:''' ''hariṇa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Nilgai (Boselaphus tragocamelus) male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Antylopa indyjska - rśya.jpg|centruj|bezramki|101x101px]][[Plik:Jeleń - saranga.jpg|centruj|bezramki|101x101px]][[Plik:Barasingha.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Sambar deers.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Antylopa - nilgau.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Antylopa - mrga.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Ruru Jataka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mūṣaka'' ======<br /> |'''mysz, szczur''' – wszelkie gryzonie z rodziny myszowatych. W kulturze indyjskiej kojarzone z podkradaniem jedzenia z domostw (''mūṣaka –'' „złodziej”). Termin ''ākhu'' może odnosić się też do kreta – często występuje ze zwrotem „mieszkający w norze” (''bilāvāsin'', 1.41.6). W MBh za wroga myszy uważana jest mangusta (''nakula'', 12.15.21).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Muridae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''ākhu'' (17)<br /> * '''liczba wzmianek:''' ''37''<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:WildRat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''nakra'' ======<br /> |'''gawial gangesowy''' – gatunek krokodyla, żyjący w dużych rzekach Indii. Silnie wydłużony pysk, zwężony na granicy oczu, a rozszerzony przy nozdrzach. Jego wizerunek znajduje się już na tabliczkach cywilizacji harappańskiej. W MBh występuje wraz z innymi stworzeniami wodnymi (''timi, jhaṣa, grāha, mīna, nāga, makara, kūrma, karkaṭaka''). Pojawia się w porównaniach pobojowiska do rzeki. Pysk gawiala posiadają hybrydowe istoty. Występuje jako stały motyw w opisach rzek i stawów. Nosi miano „krowiopyski” (''gomukha''), ale termin ten w MBh przede wszystkim oznacza rodzaj bębna. W niektórych kontekstach termin ''makara'' może odnosić się do gawiala, ale częściej nazywa mitycznego potwora morskiego. Termin ''grāha'' („chwytacz”) oznacza gawiala lub wielką rybę.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Gavialis gangeticus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''makara'' (65*), ''grāha'' (64*) ''gomukha'' (8*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 20<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gharial (Gavialis gangeticus) male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gawial - nakra.jpg|centruj|bezramki|101x101px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''nakula'' ======<br /> |'''szara mangusta indyjska''' – gatunek żyjący w zachodniej Azji i na subkontynencie indyjskim. Zamieszkuje otwarte lasy i zarośla. Poluje na gryzonie, jaszczurki i węże. Jako wróg tych ostatnich pojawia się często w literaturze indyjskiej. W MBh za wroga mangusty (''nakula'') uważany jest kot (''bidāla'', 12.15.21).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Urva edwardsii''<br /> * '''inne nazwy:''' ''babhruka'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 332*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Herpestes edwardsii at Hyderaba.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''pataṃga'' ======<br /> |'''motyl / ćma''' lub jakikolwiek latający insekt. W metaforyce MBh, ćmy tak jak szarańcza (''śalabha'') giną w ogniu (powtarzająca się fraza: „… tak jak ćmy w ogień” – ''pataṅgā iva pāvakam''), ale w przeciwieństwie do szarańczy, ich śmierć nie ma konotacji zduszenia ognia naporem ciał. Występuje jako metafora bezradnej, nieuniknionej śmierci.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Lepidoptera''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 49*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Blue Tiger Moth (False Tiger Moth) Dysphania percota.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''pipīlika'' ======<br /> |'''mrówka''' – owady z rodziny mrówkowatych, tworzą społeczności kastowe żyjące w gniazdach. W MBh zażarta bitwa porównywana jest do konfliktu w mrowisku (''pipīlikapuṭa'', 5.153.2). Bardowie zwracają uwagę na noszenie jaj (''aṇḍa'') przez mrówki – w metaforze dobrej opieki (1.68.54). W tekście pojawia się wraz z innymi małymi owadami (''kīṭa, maśaka''). Asceza bez ruchu kulminuje w przykryciu medytującego przez kopiec mrówek (3.122.3), stąd ma pochodzić imię mędrca Walmikiego (''valmīka'' – kopiec mrówek). Inne sanskryckie nazwy mrówki, niewystępujące w MBh to: ''upadīkā, vamra''. W tradycji indyjskiej zwraca się uwagę na cienką talię mrówki, porównując do niej osoby szczupłe w pasie. Termin ''valmīka''  (mrowisko) pojawia się w MBh 33 razy. Występuje np. w porównaniu do rosnącej siły wrogów – mrowisko rozrastające się w korzeniach drzewa ostatecznie zniszczy całą roślinę (2.50.24). Termin ''valmīka'' jednak częściej oznacza norę (np. kreta) i wykorzystywany jest na opis strzały przeszywającej wroga „niczym wąż wchodzący w jamę” (''valmīkam iva pannagaḥ'').  <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Formicidae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Mrowka rudnica formica rufa small.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''sarpa'' ======<br /> |'''wąż, żmija''' – gady z rzędu łuskonośnych, beznogie, zmieniające skórę (wylinka). Kobry i żmije (''Viperidae'') wykorzystują jad do unieruchamiania ofiar. W ikonografii indyjskiej najczęściej pojawia się kobra azjatycka (''Naja naja''). W MBh  węże są dziećmi Kaśjapy (''Kaśyapa'') i Kadru (''Kadrū''). Żyją w podziemnym lub podwodnym świecie (trafiają tam: ''Uttaṅka, Bhīma'' oraz ''Arjuna''). Przeklęci przez matkę, że zginą podczas wężowej ofiary Dźanamedźaji. Od klątwy uwalnia ich Astika (''Āstika''). Mogą przybierać ludzką postać. Ardźuna poślubił księżniczkę wężową ''Ulūpī'' i miał z nią syna o imieniu ''Irāvat''. Ich stolicą jest ''Bhogavatī''. Porzucanie skóry przez węża wykorzystywane jest w metaforze porzucania świata przez ascetów (12.212.48). Najważniejsze węże w MBh: ''Vāsuki, Takṣaka, Śeṣa, Aśvasena, Kauravya'' (ojciec ''Ulūpī''), ''Padma''.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Serpentes''<br /> * '''inne nazwy:''' ''pannaga'' (234), ''uraga'' (179)'', āśīviṣa'' (152), ''naga'' (75*), ''bhujaṃga'' (20), ''bhogin'' (17), ''gonāsa'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' (253*)<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian cobra.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Wąż - naga.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''siṃha'' ======<br /> |'''lew azjatycki''' – nazywany też lwem perskim, podgatunek lwa afrykańskiego, od którego jest nieco mniejszy (długość ciała samca 170-200 cm, masa 175-225 kg, do 1 m wysokości w kłębie). Nazywany również „żółtym” (''hari, harit, harita''), ale określenia te dzieli z innymi stworzeniami, jak małpy czy konie kasztanowej maści. W taksonomii epickiej należy do kategorii istot groźnych dla człowieka (''vyāla''), do której zaliczają się też tygrysy, lamparty, jadowite węże i niebezpieczne słonie. Jako motyw literacki w MBh wykorzystywana jest wrogość lwów i słoni (lew w późniejszej literaturze nazywany jest „wrogiem słonia” ''gajāri''). Walka potężnych przeciwników porównana jest do zmagań lwa ze słoniem (7.20.2). Tradycja indyjska uważa lwa za króla zwierząt. Stąd też tytuł „lew” (''siṃha'') jest ekwiwalentem terminu „król”. Stawiany po słowie „człowiek” (''nara''/''puruṣa'') oznacza dzielność bohatera. Popularne określenia na lwa (niewystępujące w MBh) zwracają uwagę na jego charakterystykę – „włochacz” (''keśin''), „pazurzasty” (''nakhin'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Panthera leo persica''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kesarin'' (26)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 544<br /> |[[Plik:Adult Asiatic Lion.jpg|centruj|bezramki|120x120px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lew - simha3.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Lew - simha2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śalabha'' ======<br /> |'''szarańcza pustynna / pasikonik / świerszcz''' – owad z rodziny szarańczowatych. Tworzy stada groźne dla upraw. Długość ciała do 6 cm. Występuje od zachodniej Afryki po Indie. Żywi się wszelkimi roślinami, w tym zbożami. W literaturze sanskryckiej symbol mnogości oraz niszczącej siły, np. jako domena źródłowa w metaforze spadających strzał. W MBh szarańcza dąży do ognia, by w nim zginąć, ale w odróżnieniu od ćmy może go też zdusić – pojawia się w metaforze licznych, choć nieznacznych przeciwników, którzy mogą pokonać potężnego bohatera.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Schistocerca gregaria''<br /> * '''inne nazwy:''' ''jhillīka'' (2)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 46<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Desert.locust.arp.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śārṅgaka'' ======<br /> |'''żołna''' (dosł. ptak rogowy) – ptaki z rzędu kraskowatych o bardzo kolorowym ubarwieniu, smukłym ciele, zakrzywionym do dołu dziobie i ostro zakończonych skrzydłach. Odżywiają się głównie osami i pszczołami. Jednym z popularnych gatunków występujących w Indiach jest żołna brodata (''Nyctyornis athertoni''). W MBh pojawia się jako ptak, którego nie spalił ogień w czasie pożaru lasu Khandawa, przyczynę tego wyjaśniają trzy rozdziały (1.220-222). Ptak ten pojawia się również w godle Abhimanju (''śārṅgapakṣin'', 7.22.63 spoza wydania krytycznego). Biorąc pod uwagę dietę żołn można przypuszczać, że pojawiają się one pod nazwą „króla pszczół” (''bhṛṅgarāja'') oraz „zabójcy pszczół” (''madhuhan''). Choć termin bhryngaradźa może być też określeniem czarnego trzmiela, to w MBh zawsze pojawia się na listach ptaków (3.155.47).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Meropidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''bhṛṅgarāja'' (5), ''śārṅga'' (3), ''madhuhan'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek''': 12<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Nyctyornis athertoni - Khao Yai.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śaśa'' ======<br /> |'''zając indyjski''' – nazywany też czarnowłosym, ssak z rodziny zającowatych, do której zaliczają się zające i króliki. Zające są większe, smuklejsze i mają dłuższe uszy, umaszczenie szarobrunatne z białą okrywą na brzuchu. Łączą się w pary tylko podczas godów, wychowują młode w gniazdach (na otwartym terenie, w niewielkich zagłębieniach). Króliki żyją w stadach, młode w przeciwieństwie do zajęcy rodzą się ślepe i bez włosów. Gniazda królików są pod ziemią w wykopanych przez siebie norach. Królik został udomowiony przez człowieka. W tradycji indyjskiej przede wszystkim łączony jest z Księżycem, nazywanym „mający plamę w kształcie zająca” (''śaśāṅka''). W MBh znajdujemy nawiązania do opowieści o zającu, który znalazł się na Księżycu (14.76.18). Bardowie uważają, że ziemia odbija się w lustrze Księżyca, którego plamy  w kształcie zająca i aśwatthy są odzwierciedleniem jej kontynentów (6.6.15-16; 6.7.52-53 ). Jako barwa maści koni ma wpadać w odcień miedziany (''śaśalohita'', 7.22.43). Bardowie czasem nawiązują do koloru krwi zająca (''śaśaśoṇita'', 6.50.12). Szakal otoczony zającami mniema, że jest lwem – metafora słabego przeciwnika 8.27.45).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Lepus nigricollis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śaśaka'' (1),<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian Hare Rajkot.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śatapattra'' ======<br /> |'''dzięcioł''' (dosł. stupióry) – podrodzina ptaków z rodziny dzięciołowatych. Charakteryzuje się silnym dłutowatym dziobem, długim językiem pokrytym lepką wydzieliną, rozwiniętymi sterówkami umożliwiającymi opieranie się ogonem o drzewo. Gniazdują w samodzielnie wykutych dziuplach, a ich pożywienie stanowią głównie owady. W Indiach występują m.in.: '''dzięciur antylski''' (''Melanerpes superciliaris''), '''sułtanik czerwonorzytny''' (''Dinopium javanense''), '''dzięcioł bengalski''' (''Dinopium benghalense''). W MBh termin w jednym miejscu oznacza lotos, w pozostałych pojawia się wraz z ptakami ozdabiającymi leśne ostępy (''mayūra, kokila, cakora, cāṣā, haṃsa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Picidae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 11<br /> |[[Plik:West Indian woodpecker (Melanerpes superciliaris superciliaris) male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Common Flameback - female (Dinopium javanense).jpg|centruj|bezramki|125x125px]]<br /> |[[Plik:Flameback Woodpecker.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śiśumāra'' ======<br /> |'''delfin gangesowy''' – suzu gangesowy, ssak z rodziny suzowatych żyjący w wodach Gangesu i Indusu. Długość ciała ponad 2 m, średnia masa 85 kg, szara barwa, na brzuchu różowawa. W literaturze sanskryckiej jest symbolem zodiaku i mapy nieba. W MBh jest nazwą miasta (1.176.15), a jego twarz mają hybrydy istot (9.44.75; 10.7.18). Pojawia się na listach wśród stworzeń wodnych (''kūrma, karkataka, nakra, makara, śiṃśuka'', 12.29.24).<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Platanista_gangetica_noaa.jpg&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Platanista gangetica''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śiṃśumāra'' (1), ''śiṃśuka'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Platanista gangetica noaa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śuka'' ======<br /> |'''papuga'''  (aleksandretta obrożna) – ptak z rodziny papug wschodnich, w Indiach archetyp papugi.  Długość ciała 37-43 cm, masa 93-160 g. Upierzenie zielone o żółtawym odcieniu, intensywnie czerwony dziób. Szeroki zakres wydawania dźwięków – potrafią powtarzać słowa – w sanskrycie nazywane są „mówcami” (''vāgmin'') i uważane za ptaki inteligentne (''medhāvin'' – rozumny). Inne ich określenia wskazują na upodobanie do jedzenia owoców (''phalaśana, phalādana''). W MBh termin przede wszystkim występuje jako imię mędrca, którego ojciec Wjasa nauczył recytacji MBh (1.1.64), i który wyśpiewał jej 1 400 000 strof gandharwom. Opowieść o jego narodzinach jest intrygująca. Wjasa widząc apsarę Ghrytaći (''Ghṛtācī''), zmieniającą się w papugę, roni nasienie. Upada ono na drzewo ofiarne (''araṇī''), a z niego rodzi się Śuka. Do ubarwienia papugi przyrównane są maści pewnych koni (2.25.19). Pióra papug służą jako ozdoby dla leśnych ludów, takich jak kambhodźowie (7.22.3).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Psittacula kremeri''<br /> * '''inne nazwy:''' ''vāgmin'' (29*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 126*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Rose-ringed Parakeet (Psittacula krameri) feeding on Indian Coral Tree at Kolkata I IMG 3989.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Papuga - śuka1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śvan'' ======<br /> |'''pies indyjski''' (hind. deśi; ang. pariah/pye dog ) – starożytna grupa psów półdzikich, żyjących w pobliżu ludzkich siedzib. Termin pariah pochodzi od południowoindyjskiej kasty paraiyar lub od słowa ''pāhī'' w hindi (outsider). Ich szkielety zostały odnalezione w Mohenjo-daro, a przedstawienia na malowidłach naskalnych z neolitu w jaskini Bhimbetka. Psy uważane są za podgatunek euroazjatyckiego wilka (oddzielenie nastąpiło 125 tys. lat temu) lub kojotów i szakali. Jako odrębny gatunek funkcjonują od 15-40 tys. lat. Do udomowienia psa doszło 12-17 tys. lat temu. Były one wykorzystywane do polowań, jako psy stróżujące, a potem pasterskie.<br /> <br /> <br /> Choć w późniejszej tradycji indyjskiej pies jest uważany za zwierzę nieczyste, to w MBh zachowały się fragmenty, z których można wnioskować o jago ważnej kulturowej roli. Psy uważane są za potomków suki nazywanej Sarama (''Saramā''). Pojawia się ona w RV jako pies Indry i matka czterookiego moręgowatego psa Jamy. Niektóre fragmenty sugerują, że był to pies pasterski (odszukuje skradzione bydło), stąd też jego wysoka ranga społeczna. W MBh (1.3.1-4) Sarama przeklina Dźanamedźaję za to, że jej syn (''sārameya'') został pobity przez braminów, choć nie polizał, a nawet nie spojrzał na jadło ofiarne. Wzmianka ta może świadczyć o zmieniającej się roli społecznej psa i konflikcie braminów ze społecznościami pasterskimi. Pies towarzyszy również w drodze w Himalaje Judhiszthirze. Król odmawia wstąpienia do niebios, jeśli miałby porzucić wierne mu stworzenie (17.3.7-15).<br /> <br /> * '''łacina''': ''Canis familiaris''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sārameya'' (5), ''saramā'' (5), ''śālāvṛka'' (9*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 153<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Wilde huendin am stillen.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Pies - svan.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śvāvidh'' ======<br /> |'''jeżozwierz indyjski''' – gryzoń z rodziny jeżozwierzowatych, o długości ciała do 80 cm. Na grzbiecie i ogonie ma długie kolce. Zamieszkuje skaliste tereny, żywi się roślinami. W sanskrycie jego imię często wiązane jest z terminem „strzałka” (''śalya''): ''śalya,'' ''śarya, śalala, śalākā, śalyaka, śallaka, śallakī, vajraśalya''. Jednak najpopularniejsze w MBh określenie nazywa go „przeszywaczem psów” (''śvāvidh''), co jasno ukazuje zdolność odstraszania przeciwników. Terminem ''kamaṭha'' określa się zarówno żółwia, bambus jak i jeżozwierza, ale w MBh występuje on jedynie na określenie skorupy żółwia używanej jako tarcza oraz bambusa. Kolce jeżozwierza (''śalala'') wykorzystywane są w metaforze wojownika przebitego licznymi strzałami „niczym jeżozwierz [najeżony] kolcami” (''śvāvidhaṃ śalalair iva'', 7.44.20).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Hystrix indica''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śalya'' (421*), ''śalyaka'' (4),  ''śalala'' (3)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 12<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Hystrix indica.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śyena'' ======<br /> |'''ptak drapieżny''' (''śyena'') – tym terminem w sanskrycie określa się wszelkie ptaki drapieżne (jastrząb, sokół, orzeł). Bardowie zauważają, że polują one na gołębie, czego wyraz znajduje się w opowieści o królu Śibim (3.130-131) – Indra przyjmuje postać jastrzębia (''śyena'') i goni boga ognia w postaci gołębia (''kapota''). Polowanie ptaków drapieżnych na zające pojawia się w określeniu „zabójca zajęcy” (''śaśaghātin, śaśādana''), polowanie na mniejsze ptactwo w określeniu „wróg ptaków” (''patadbhīru, khagāntaka''), a ogólnie drapieżność w określeniach „chwytacz” (''grāhaka''), „zabójca” (''māraka''), „mięsożerca” (''kravyāda, āmiṣagṛddhin''). W MBh termin ten używany jest na określenie jednej z formacji militarnych oraz jednego z typów ołtarzy ogniowych. Autorzy zauważają lot spadający tych ptaków (''patana''), wykorzystywany w metaforach niespodziewanego ataku (7.72.27). Z powodu szybkiego ruchu określa się je terminem „prędkie” (''vegin'', 10.1.37; ''tarasvin'' 1.28.24), a ponieważ zwiastują przyszłość terminem „zesłane przez przeznaczenie” (''āpatika'' – nie występuje w MBh). Inne określenia ptaka drapieżnego to „rozrywający pazurami” (''nakhadāraṇa''), „mający zamknięte oczy” (''kūṇitekṣaṇa''). Określa się go też terminem ''puṅkh''a, który w MBh przeważnie oznacza lotki strzały (najczęściej dookreślone terminem „złote”).<br /> <br /> * '''inne nazwy:''' ''śyena, puṅkha'' (181*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 71 <br /> <br /> '''jastrząb''' – podrodzina ptaków jastrzębiowatych, głównie zamieszkujących lasy. Charakteryzują się stosunkowo krótkimi a szerokimi skrzydłami i długim ogonem. Niektóre z nich (np. gadożer zwyczajny, ''Circaetus gallicus'') polują na gady. W sanskrycie zwraca się uwagę na ich ciemnoniebieskie ubarwienie (''sthūlanīla,''  ''nīlapiccha'' – terminy nie występują w MBh).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Accipitrinae''<br /> <br /> <br /> '''sokół''' – podrodzina ptaków sokołowatych. Wąskie długie skrzydła, krótki, zakończony hakiem dziób z „sokolim zębem” – wyrostkiem na dolnej części. Wyrostek ten pozwala im uśmiercać ofiary chwytem za kark. W Indiach powszechnie występuje sokół wędrowny (Falco peregrinus)<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Falconinae''<br /> <br /> <br /> '''orzeł''' (''garuḍa'') – zwyczajowe określenie kilku gatunków ptaków z rodziny jastrzębiowatych. Charakteryzują się masywną sylwetką, skrzydła z rozłożonymi jak palce piórami, masywny dziób, pióra na dolnej części nogi („spodnie”). W Indiach występują: orzeł stepowy (''Aquila nipalensis''), orzeł sawannowy (''Aquila rapax''), orzeł cesarski (''Aquila heliaca''), orzeł przedni (''Aquila chrysaetos''), orzeł południowy (''Aquila fasciata''). Czasem zalicza się do nich również gadożery (''Circaetus''), ptaki żywiące się wężami, z których w Indiach występuje gadożer zwyczajny (''Circaetus gallicus''). To ten ptak mógł się stać inspiracją do opowieści o odwiecznej wrogości między wężami i orłami, czy określeń takich jak „zabójca węży” (''pannagasūdana'', 1.14.22). W MBh jest to przede wszystkim określenie na syna Winaty, pierwszego z orłów i wierzchowca Wisznu.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Aquila; Circaetus gallicus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''garuḍa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 82<br /> <br /> <br /> '''rybołów''' (''kurara'') – jedyny gatunek z rodziny rybołowów. Potrafi nurkować i przez chwilę utrzymywać się na powierzchni wody. W MBh wymienia się je z ptakami wodnymi (1.143.16). Nazywane są „zjadaczami ryb” (''matsyanāśana'' – termin nie występuje w MBh) oraz „krzyczącymi” (''utkrośa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pandion haliaetus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kurara, utkrośa'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Circaetus gallicus 02.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Peregrine Falcon Kobble.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Aravalli BiodivPark Gurgaon DSC9208 steppe eagle.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Osprey.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tarakṣu'' ======<br /> |'''hiena pręgowana''' – występuje na otwartych przestrzeniach (północna Afryka, Bliski Wschód, Indie), gdzie dostępna jest woda. Długość ciała do 115 cm, waga do 34 kg. Umaszczenie od jasnoszaro-żółtego do buro-szarego, na bokach ciała ciemne pręgi. Żywi się padliną i resztkami pozostawionymi przez inne zwierzęta. Określenia przydawane hienie (nie występują w MBh) to: „żywiąca się zwierzętami” (''mṛgāda, mṛgājīva'') „odrażająca/brzydka” (''bheruṇḍa, ghoradarśana''). W MBh wymieniana wśród zwierząt groźnych (3.146.48), żyjących w lesie (''vanaukas''), oraz na listach pośród antybogów, węży i rakszasów (1.219.1). Pojawia się w metaforze licznych wojowników otaczających oponenta (3.22910).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Hyaena hyaena''<br /> * '''inne nazwy:''' ''daṃṣṭrin'' (3*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 9<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Striped Hyena Adult.jpg|centruj|bezramki|115x115px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tittiri'' ======<br /> |'''frankolin indyjski (kuropatwa)''' – ptak z rodziny kurowatych charakterystyczny dla subkontynentu indyjskiego. Długość ciała do 35 cm, masa ok. 270 g. Zamieszkuje tereny trawiaste i zarośla, często w pobliżu upraw. Bardzo wcześnie udomowiony w północnych Indiach. Od jej nazwy powstała szkoła Jadźurwedy (''taittirīya'') i teksty z nią związane (np. ''Taittirīyopaniṣad''). W MBh występuje najczęściej na określenie ubarwienia koni. Inny termin określający kuropatwę ''kṛkara'' występuje w MBh jako nazwa bębna (7.38.30). Krewnym frankolina jest sławny indyjski przedstawiciel kurowatych – góropatwa azjatycka (''cakora'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Francolinus pondicerianus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''tittirika'' (1), ''kṛkara'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Grey Francolin.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''ulūka'' ======<br /> |'''sowa''' – rząd ptaków drapieżnych polujących nocą, posiadają zdolność widzenia stereoskopowego i doskonały słuch. Charakterystycznymi dla Indii gatunkami sów są: '''puchacz indyjski''' (''Bubo bengalensis'') czy żyjąca w lasach tropikalnych '''puchówka indyjska''' (''Phodilus badius''). Sowy uważane są w tradycji indyjskiej za zaprzysiężonych wrogów wron, co wyrażają ich określenia: „wróg wron”, „zjadacz wron” (''kākāri'', ''nakhāśin'' – nieobecna w MBh). Do wrogości obu gatunków ptaków nawiązuje wizja, która zainspirowała Aśwatthamanę do nocnej rzezi dokonanej w obozie Pandawów (10.1.34-42). W nocy w gałęziach banianu widzi on jak potężna sowa zabija uśpione wrony, rozrywając ich ciała na kawałki. Inne nazwy sowy wskazują na jej nocny tryb życia: „mroczna” (''tāmasa''), „żerująca w nocy” (''niśācara''), „ślepa w dzień” (''divāndha''). Kilka z określeń ma charakter dźwiękonaśladowczy (''hikkā, ghūka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Strigiformes''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kauśika'' (4), ''niśācara'' (34*), ''hikkā'' (1*), ''śatamanyu'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 73*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian eagle owl wings spread.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Oriental Bay Owls (7856720844).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''ūrṇanābhi'' ======<br /> |'''pająk''' – (dosł. włóknopępki) rząd pajęczaków, posiadają głowotułów i odwłok oraz 6 par odnóży (4 pary krocznych, szczękoczułki z gruczołem jadowym i nogogłaszczki zakończone pazurem). Charakterystyczną cechą pająków są gruczoły przędne wydzielające lepką substancję krzepnącą w zetknięciu z powietrzem (nić przędna). W MBh pojawia się w metaforach beznadziejnej sytuacji –  pochwycenie muchy (''maśaka'') przez pająka (7.99.3). Jednak najważniejszą metaforą z nim związaną jest porównanie Boga stwarzającego światy do pająka wysnuwającego włókna nici (12.187.48; 12.12.47; 12.241.2). Tradycja zwraca uwagę na sieć pajęczą (''tantu, ūrṇā)'', nić pajęczą (''sūtra'') oraz pajęcze jajka (''paṭṭa''). Termin ''hālāhala'' nazywający pająka w MBh oznacza truciznę powstałą z ubijania oceanu mleka. Pająka w sanskrycie określa się terminem ośmionogi (''aṣṭāpada''), ale w MBh nie występuje w tym znaczeniu. Inne popularne określenia pająka (nie występują w MBh): ''lūtā, śalaka.''<br /> * '''łacina:''' ''Aranea''<br /> * '''inne nazwy:''' ''hālāhala'' (3*), ''aṣṭāpada'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian Spider 2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Australian garden orb weaver spider spinneret.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''uṣṭra'' ======<br /> |'''wielbłąd''' – ssaki z rodziny wielbłądowatych,  hodowane jako wierzchowce, zwierzęta juczne, dla mleka, mięsa, wełny i skóry. W Indiach mogły być znane dwa gatunki. Wielbłąd dwugarbny (baktrian) występuje na stepach Azji, udomowiony 2500 p.n.e. w Baktrii (północny Irak). Od wielbłąda jednogarbnego jest tęższy, nieco mniejszy i ma obfitsze owłosienie. Wykorzystywano go do transportu na Jedwabnym Szlaku. Wielbłąd jednogarbny (dromader) występuje w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie. Dziś na subkontynencie występują głównie dromadery. Baktriany mogły pojawiać się w Gandharze, mającej stały kontakt z Baktrią, do której odbijał Jedwabny Szlak.<br /> <br /> <br /> W MBh najczęściej pojawia się na listach zwierząt udomowionych (''go, aśva, khara, mahiṣa,'' 1.58.28). Służył jako zwierzę wierzchowe (5.141.40; 9.34.16). W metaforyce wykorzystuje się stan podniecenia wielbłąda docierającego do zbiornika z wodą przy opisach niecierpliwości (6.22.13). Opowieści o wielbłądzie pojawiają się w MBh 12.113 i 171.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Camelus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''dhūmra'' (3*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 43<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Temee.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Camel Profile, near Silverton.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vānara'' ======<br /> |'''małpa''' – ssaki naczelne, w Indiach najczęściej spotykane są dwa gatunki: '''makaki królewskie''' (''Macaca mulatta'') oraz '''szare langury''' (''Semnopithecus entellus''). MBh (1.60.62) wprowadza podział na trzy rodzaje małp: ''hari'', ''vānara'', ''golāṅgūla''. Termin ''hari'' (czerwono-brązowy) może odnosić się do makaków. Czarnopyskie, długoogoniaste langury nazwane są ''golāṅgūla''. Ostatnie z określeń (''vānara'') może być traktowane jako nazwa mitycznych człekokształtnych istot, które pomagały Ramie w jego podboju Lanki. Małpy raz klasyfikowane są jako potomkowie Pulastji wraz z mitycznymi istotami (''rākṣasa'', ''kiṃnara'', ''yakṣa'', 1.60.7), innym razem umieszczane są wśród zwierząt dzikich (6.5.13). Ich matką ma być córka Nieprawości (''Adharma'') i Mocogniewnej (''Krodhavaśā'') – Hari (''Harī'', 1.60.62). Małpy często występują wraz z niedźwiedziami (''ṛkṣa''). Określa się je „zwierzętami drzewnymi” (''śākhāmṛga'') oraz „skaczącymi” (''plavaga''), choć ostatni termin może określać również żabę.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Simiiformes''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kapi'' (53), ''śākhāmṛga'' (8), ''golāṅgūla'' (5), ''hari'' (229*), ''plavaga'' (10*)<br /> * '''liczba wzmianek: ''' 119<br /> |[[Plik:Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Monkeyfamily.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Małpa - vanara.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Offering of a bowl of honey to the Blessed One by a monkey Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''varāha'' ======<br /> |'''dzik/świnia''' – przodkiem świni domowej (''Sus domestica'') jest dzik euroazjatycki (''Sus scrofa'') zamieszkujący prawie cały obszar Euroazji. W Indiach występuje odmiana dzika indyjskiego (''Sus scrofa cristatus''). Charakteryzuje się on niezwykle długą grzywą biegnącą wzdłuż grzbietu i spiczastym pyskiem. Zwierzę to koegzystowało z człowiekiem już 13 000 p.n.e., udomowione jakieś 7000 p.n.e. Hodowane dla mięsa, skóry i szczeciny. Indyjskie udomowione świnie mają dużo więcej wspólnego z dzikami niż ich europejscy krewni. Świnia i bawół zostały podarowane Karttikeji przez rakszasów (13.86.21). Wisznu pojawia się jako świnia lub nosorożec (''ekaśṛṅga''), by wydobyć Ziemię z wodnych odmętów (12.330.27). Bardowie znają ją jako jedzącą nieczystości (''purīṣa''), co wykorzystywane jest w metaforze człowieka lubującego się w plotkach (1.69.9). Zauważają również jej upodobanie do taplania się w błocie (11.23.8). Pojawia się w opisie cykli reinkarnacyjnych – w jej ciele świadomość ma pozostawać przez pięć lat (13.112.44). Dzik widnieje jako godło na sztandarze Dźajadrathy (7.42.3). W MBh częściej występuje ze zwierzętami dzikimi niż udomowionymi.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Suidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sūkara'' (8), ''kākola'' (5), ''gṛṣṭi'' (5*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 64<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Sus scrofa cristatus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Dzik - varaha.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vṛka'' ======<br /> |'''wilk''' – drapieżny ssak z rodziny psowatych. Na terenie Indii występują dwa gatunki: '''wilk himalajski''' (''Canis himalayensis'') i wywodzący się od niego '''wilk indyjski''' (''Canis indica''). W terminologii sanskryckiej jego imię łączone jest z problemami, jakich przysparza pasterzom: „zjadacz owiec” (''avibhuj''), „pożeracz cieląt” (''vatsādana''), „niszczyciel bydła” (''gonāśana''), „ludożerca” (''janāśana''). Bardowie nazywają go też „chciwym zwierzęciem” (''īhāmṛga''). Najpopularniejsza w MBh nazwa wilka – ''vṛka'' – ma źródło indoeuropejskie (pol. wilk; ros. volk; niem. Wolf) i niosła znaczenie rozdzierania. Jednak sanskrycki czasownik ''vṛk'' znaczy raczej zabierać, a terminem ''vṛka'' określa się też złodzieja. Jedno z popularnych imion Bhimy brzmi ''Vṛkodara'' (Wilczybrzuch), co wskazuje na utożsamianie tego zwierzęcia z łakomstwem. Wilk w stadzie bydła jest metaforą bohatera otoczonego słabymi wrogami (6.60.27). Słabszy przeciwnik zabijający silniejszego porównywany jest do wilka zabijającego lwa (6.16.18). Beznadziejność czyjejś sytuacji porównywana jest do łani (''pṛṣatī'') otoczonej wilkami (7.1.26).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Canis indica / Canis lupus pallipes '' lub ''Canis himalayensis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''īhāmṛga'' (3), ''koka'' (2*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 42<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Tibetan Wolf By Stanzin (Stakpa) cropped.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian Wolf Photo Dhaval Vargiya.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vṛścika'' ======<br /> |'''skorpion''' – rząd pajęczaków. W Indiach występują m.in.: indyjski skorpion czerwony (''Hottentotta tamulus''), czarny skorpion bengalski (''Heterometrus bengalensis''), wielki skorpion leśny (''Heterometrus swammerdami''), skorpion gruboogonowy (''Androctonus''). Posiadają cztery pary odnóży kroczących, nogogłaszczki zakończone szczypcami i segmentowany odwłok z kolcem jadowym. Nazywane również (terminy niewystępujące w MBh): ''āli, druṇa, droṇa'',  ''pucchakaṇṭaka'' („mający żądło w ogonie”). W MBh pojawia się termin ''ali'' („posiadający żądło”), który wskazuje na skorpiona, ale z kontekstu wynika, że  oznacza on  pszczołę. W MBh zwraca się uwagę na jego truciznę (''viṣa'' 8.27.83). W indyjskiej tradycji astronomicznej pojawia się jako jeden ze znaków zodiaku (Skorpion).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Scorpiones''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kālaka'' (2*), ''ali'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Scorpion Photograph By Shantanu Kuveskar.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vyāghra'' ======<br /> |'''tygrys bengalski''' – podgatunek tygrysa azjatyckiego z rodziny kotowatych. Ubarwienie pomarańczowo-brązowe z czarnymi pręgami. Długość ciała do 290 cm, masa do 230 kg. Czwarte pod względem częstości występowania zwierzę w MBh. ''Vyāghra'' (termin pochodzi od słowa „węszyć”) jest częstym określeniem człowieka dzielnego (''puruṣavyāghra, naravyāghra, manujavyāghra''), a ''śārdūla'' dodaje się do rodu lub tytułu królewskiego (''rājaśārdūla, nṛpaśārdūla, kuruśārdūla, bhṛguṣārdūla''). Protoplastką tygrysów i innych kotowatych w MBh jest córka Adharmy i Krodhawaśi Tygrysica (''Śārdūlī'').  Pojawia się w metaforach niepokonanego wojownika mierzącego się ze słabym przeciwnikiem (zwierzyna płowa). Tygrys może występować pod nazwą ''dvīpin'' (dosł. mający wyspy / cętkowany), ale określenie to bardziej pasuje do ''' '''lamparta.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Panthera tigris tigris''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śārdūla'' (333), ''dvīpin'' (29*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 710<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Panthera tigris tigris.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |}<br /> [[Category:Fauna]]</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Katalog_zwierz%C4%85t&diff=3400 2022-12-01T09:16:40Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>== Alfabetyczna lista zwierząt występujących w MBh ==<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''&lt;big&gt;sanskryt&lt;/big&gt;'''<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''&lt;big&gt;opis&lt;/big&gt;'''<br /> ! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''&lt;big&gt;zdjęcia&lt;/big&gt;'''<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''aja'' ======<br /> |'''koza domowa''' – ssak z rodziny wołowatych, udomowiona forma dzikich kóz żyjących w Azji. Jeden z najwcześniej udomowionych gatunków zwierząt. Jej protoplastą była koza bezoarowa (''Capra aegagrus''), której wizerunek spotyka się na pieczęciach harappańskich. W MBh łączona z ogniem – bóg ognia podarował ją Karttikeji (13.86.23).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Capra hircus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''chāga'' (18)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 58*<br /> |[[Plik:Koza bezoarowa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Koza bezoarowa - pieczęć harappańska.png|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Syama Jataka Sanchi Stupa 1Western Gateway2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''aśva'' ======<br /> |'''koń''' – zwierzę udomowione po raz pierwszy 3 500 p.n.e., prawdopodobnie na terenach obecnego Kazachstanu. Kości pochowanych wraz z wojownikami i rydwanami koni odnaleziono w grobach z kultury Sintaszta-Pietrowka (2100-1700 p.n.e.). Konie dzielą się na gorącokrwiste (sportowe) i zimnokrwiste (robocze). Pierwsze pochodzą od koni orientalnych, drugie od koni leśnych z północnej Europy. Najpierw  wykorzystywano konia jako zwierzę zaprzęgowe, w tym również w rydwanie (2100 p.n.e.), dopiero później do jazdy wierzchem. MBh (7.35.36) wylicza krainy związane z hodowlą koni: ''Vanāyu'', tereny górskie (''pārvatīya''), ''Kāmboja'', ''Āraṭṭa'' i ''Bāhlika''. Można przypuszczać, że konie były sprowadzane do Indii z Persji i Baktrii. Najlepsze indyjskie konie pochodziły z doliny Indusu i Pendźabu. Purany i teksty buddyjskie (np. ''Buddhacarita'' 2.22.1) nazywają ludy z północnego wschodu Aśwakami (''Aśvaka''). Termin ten pochodzi od wyrazu „koń” (sans. ''aśva'', prakryt: ''assa'', awestyjski: ''aspa''). Lud o takiej nazwie do dziś zamieszkuje rejon doliny Peszawaru i wschodni Afganistan.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Equus caballus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''haya'' (756); ''vājin'' (273); ''turaga'' (99); ''vāha'' (110*); ''vāhana'' (170*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1166<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Mare foal poland.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Koń - aśva.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''baka'' ======<br /> |'''czapla czarnonoga''' – ptak z rodziny czaplowatych, wysokość do 72 cm. Białe pióra, mocny dziób, długa szyja, nogi czarne. Zamieszkuje słone i słodkie bagna. W literaturze sanskryckiej są wzmianki o spożywaniu jego mięsa (''balāka''). Uważany za ptaka o wielkiej przebiegłości i sprycie (''baka''). Jego pióra wykorzystywane były jako lotki w strzałach (''kaṅkapatrin'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ardea intermedia''<br /> * '''inne nazwy:''' ''balāka'' (7), ''kaṅka'' (97*), ''kālika'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 85*<br /> <br /> <br /> ''Kaṅka'' w MBh pojawia się na listach ścierwojadów pożerających trupy na polach bitwy, wówczas może oznaczać '''marabuta indyjskiego'''. Ptak z rodziny bocianów, występuje głównie w Asamie i Kambodźy. Padlinożerca żerujący wraz z sępami. W MBh pojawia się obok innych padlinożerców: ''gṛdhra, kāka, śyena, baḍa''.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Leptoptilos dubius''<br /> * '''nazwa:''' ''kaṅka''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 97*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Czapla - balaka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Marabut indyjski.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''bhalla'' ======<br /> |'''niedźwiedź himalajski''' – ma czarne futro z białą plamą na piersi w kształcie litery V. Zamieszkuje wyższe partie Gór Sulejmańskich, Hindukuszu i Himalajów. Długość ciała 120-180 cm, waga samców 110-150 kg. Zgodnie z MBh 1.60.7 niedźwiedzie zrodziły się z syna Brahmy Pulahy. Autorzy zaliczają je do zwierząt powolnych wraz z jakami (1.60.60). Bhalla to również określenie na rodzaj strzały (niedźwiedzia), przy pomocy której obcina się głowy, członki ciała i części rydwanu. W opowieści o Ramie niedźwiedzie wraz z małpami są na wpół cywilizowanymi istotami biorącymi udział w odbiciu Sity. W MBh pojawia się król niedźwiedź Dźambawan (''Jāmbavant''), którego córkę (''Jāmbavatī'') poślubia Kryszna. W skórę niedźwiedzią ubierają się rakszasowie, np. Ghatotkaća (7.131.26).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ursus thibetanus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''ṛkṣa'' (45), ''bhallūka'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 240*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Himalayan bear.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''bhramara'' ======<br /> |'''pszczoła/trzmiel''' – owady z rzędu błonkoskrzydłych, większość prowadzi samotniczy tryb życia, niektóre wykazują zachowania społeczne, tworząc roje. Budują gniazda, w których rozwijają się larwy. Pożywieniem wszystkich jest pokarm kwiatowy (pyłek, nektar). Pszczoła miodna została udomowiona w celu pozyskiwania miodu i wosku. Trzmiel to zwyczajowa nazwa dużej, krępej i gęsto owłosionej pszczoły. W Indiach rzadko występuje. Sanskryckie terminy ''bhramara'' („wałęsająca się”) i ''bhṛṅga'' (tłumaczone jako czarna pszczoła, trzmiel) określają popularną w Indiach zadrzechnię (''Xylocopa''). Jest to duża (do 30 mm) czarna pszczoła występująca w kilku gatunkach (gatunki indyjskie: ''Xylocopa nasalis, Xylocopa tenuiscapa'', ''Xylocopa violacea''). Pszczołę miodną częściej określa się terminem ''makṣikā'' i wówczas występuje ona ze słowem miód (''madhu/mākṣika'', 12.124.35). Termin ''bhramara'' w MBh często pojawia się z wyrazem „pijany” (''matta'') i opisuje parki lub drzewa rozbrzmiałe (''saṃghuṣṭa'') dźwiękiem roi upitych miodem pszczół. Rój pszczół zabijający swego wroga wykorzystywany jest w metaforze licznych wojowników pokonujących znacznie silniejszego przeciwnika (3.34.68). MBh używa na pszczołę określenia „posiadacz żądła” (''ali''), którym to terminem określa się również skorpiona.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Apidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''bhṛṅga'' (3, z aparatu krytycznego), ''ali'' (1, z aparatu krytycznego), ''makṣikā'' (10*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 25<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Apis mellifera flying2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Xylocopa violacea female 1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cakora '' ======<br /> |'''góropatwa azjatycka''' – ptak z rodziny kurowatych, żyjący w górach i na terenach półpustynnych. W literaturze sanskryckiej słynie jako żywiący się jedynie promieniami księżyca. Oczy zakochanej osoby porównywane są do ptaków ćakora spijających nektar księżyca twarzy ukochanego. W MBh nazywany „żerującym na bliźnich” – sługa, żebrak (''jīvajīvaka''). Gdzie indziej określany „ruszający dziobem” (''calacañcu''). Innym znanym indyjskim przedstawicielem kurowatych jest frankolin indyjski (''tittiri'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Alectoris chukar''<br /> * '''inne nazwy:''' ''jīvajīvaka''  (8)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 9<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Kabk-کبک - panoramio.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cakravāka'' ======<br /> |'''kazarka rdzawa''' – ptak z rodziny kaczkowatych. Zimuje w Azji południowo-wschodniej, w tym w Indiach. Znany w literaturze indyjskiej ze swej wierności partnerowi i z tego, że para rozstaje się na noc, by za sobą tęsknić.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Tadorna ferruginea''<br /> * '''inne nazwy:''' ''upacakra'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 13<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kazarka - cakravaka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gęś - hamsa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''camara'' ====== <br /> |'''jak zwyczajny''' – ssak z rodziny wołowatych. Występuje na zimnych stepach Himalajów. Żyje w stanie dzikim (samotnie lub w niewielkich stadach) i udomowionym (mniejszy od dzikiego). Hodowany jako zwierze juczne, daje mleko i wełnę, długość ciała do 4 m, masa 1000 kg, długość życia 25 lat. Może krzyżować się z jakiem dzikim i bydłem domowym (dzo). W MBh znajdują się dwa terminy mogące nazywać jaka. Pojawiają się one obok siebie i klasyfikowane są jako zwierzęta powolne (''mṛgamanda'', 1.60.60). Termin ''sṛmara'' (dosł. poruszać się) może odnosić się do jaka dzikiego lub innego zwierzęcia wołowatego, takiego jak gaur indyjski (''Bos gaurus''). W MBh pojawia się termin ''cāmara'' (dosł. pochodzący od jaka). Najczęściej oznacza on „pióropusz” z włosia tego zwierzęcia, umieszczany na głowie koni lub stosowany przy uprzęży jako ozdoba. W niektórych kontekstach (1.118.11) może oznaczać reprezentacyjny wachlarz (''vyajana'') z włosia jaka używany do chłodzenia i odganiania insektów. Takie wachlarze widoczne są na scenach procesyjnych w rękach personelu władców (często osobami wachlującymi są kobiety) już na najstarszych reliefach indyjskich.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bos grunniens''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sṛmara'' (4*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3 (''cāmara'' 41*)<br /> |[[Plik:Jak dziki.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Jak udomowiony.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Miracle at Kapilavastu Suddhodana praying as his son the Buddha rises in the air with only path visible Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cāṣa'' ======<br /> |'''kraska orientalna''' – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny krasek, zamieszkuje południową Azję i częściowo Bliski Wschód. Ma charakterystyczne skrzydła – fioletowo-lazurowe, szczególnie widoczne podczas lotu. W hinduizmie ptak związany z Wisznu. Jego widok traktowano jako dobry omen.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Coracias benghalensis''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Kraska orientalna - cashapa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''cātaka'' ======<br /> |'''kukułka wschodnia''' – ptak z rodziny kukułkowatych. Długość ciała ponad 30 cm. W literaturze sanskryckiej uważa się, że pija on jedynie wodę prosto z chmur w postaci kropel deszczu. Jest symbolem dumy. Ptak ćataka spragniony deszczu jest domeną źródłową metafory człowieka w potrzebie lub osoby zakochanej, błagającej o uczucia ukochanego.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Cuculus saturatus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Cuculus saturatus Yongkola Bhutan 2 (cropped).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''dvīpin'' ======<br /> |'''lampart indyjski / pantera''' – czwarty pod względem wielkości kot świata. Długość ciała do 190 cm, masa do 71 km. Sierść usiana plamami.<br /> <br /> Pod nazwą ''dvīpin'' kryje się  drapieżny kot, może nim być: pantera lub tygrys. Ponieważ jednak nazwa ''dvīpin'' oznacza tego, który ma plamy jak wyspy (''dvīpa''), zatem bardziej pasuje do lamparta. Nazywany też „barwnym” (''citraka'') oraz „językopijcą” (''jihvāpa''), choć to określenie nadawane jest też innym kotom (nie występują w MBh).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Panthera pardus fusca''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 29<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Leopard davidraju.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gaja'' ======<br /> |'''słoń indyjski''' – ma znacznie mniejsze uszy i ciosy (do 3 m.) od afrykańskiego kuzyna. Długość ciała do 6,5 m, masa do 5 ton. Udomowienie słonia nastąpiło w cywilizacji harappańskiej, ok. 2000 p.n.e. Słonie bojowe początkowo były specyfiką subkontynentu indyjskiego. Jest drugim, zaraz po koniu, najczęściej występującym zwierzęciem w MBh. Autorzy zwracają szczególną uwagę na stan słoni, nazywany ''matta''. Oznacza on amok/szał (ang. musth, od perskiego „upojony”) i jest również określany terminem ''prabhinna'' (sans. „rozszczepiony”, „przeszyty”). Słoń w czasie amoku jest szczególnie agresywny. W jego ciele wzrasta znacząco poziom testosteronu, a ze skroni (''karaṭa'') cieknie temporyna (''śuṇḍa''). Przyczyny amoku słoni nie są jasne, wiadomo jednak, że nie mają związku z czasem rui samic. MBh często wspomina też o czołowych guzach słoni (''kumbha'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Elephas maximus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kuñjara (204); hastin (193); vāraṇa (186); mātaṃga (111); dvirada (80); dantin (63); nāga (903*)''<br /> * '''liczba wzmianek:''' ''657''<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Elephant.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Słoń - gaja.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gavaya'' ======<br /> |'''gaur indyjski''' (bizon indyjski) – ssak z rodziny wołowatych, gatunek bydła dzikiego (obok bawołu wodnego). Zamieszkuje tropikalne lasy gęsto porośnięte bambusami i krzewami. Lubi tereny podmokłe. Udomowioną jego formą jest gajal. Długość ciała do 3 m, waga do 1200 kg. W MBh pojawia na listach zwierząt dzikich (''rkṣa, varāha'', 3.229.10; ''ṛśya, ruru, śambara'', 3.251.12). Jego mięso (pośród innych zwierząt) było wykorzystywane w rytach zadusznych (13.88.7). Nazywany też „złocisty” (gaura), choć w MBh termin ten występuje głównie w znaczeniu barwy.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bos gaurus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sṛmara'' (4*), ''gaura'' (20*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:White bison.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bos gaurus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''go'' ======<br /> |'''zebu indyjskie (krowa, byk)''' – udomowiony podgatunek tura indyjskiego (''Bos primigenius namadicus''). Charakterystyczną cechą jest garb przypominający wielbłądzi. Występuje w malarstwie jaskiniowym i w sztuce harappańskiej obok innych gatunków bydła. W literaturze sanskryckiej zwierzę cieszące się dużą estymą – krowa uważana jest za uosobienie ziemi, a byk prawa. W mitologii MBh córka Dakszy i żona Kaśjapy  o imieniu Pachnąca (''Surabhi'') jest pierwszą krową i matką bydła rogatego. Jej córka Nandini (''Nandinī'') należała do Wasiszthy. Podczas konfliktu wieszcza z Wiśwamitrą z kału, uryny, potu i piany z pyska, krowa ta stworzyła armię barbarzyńców (''yavana, śaka, kirāta, cīna, hūṇa, pulinda, kāmboja, darada'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bos indicus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''dhenu'' (69), ''vṛṣabha'' (68), ''vṛṣa'' (93), ''surabhi'' (26), ''saurabhī'' (4), ''saurabheyī'' (3)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 982<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bos taurus indicus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Krowa - go.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''godhā'' ======<br /> |'''waran''' – rodzina jaszczurek. W Indiach występuje waran bengalski (''Varanus bengalensis''). Długość ciała do 175 cm, ubarwienie brązowe lub cętkowane. Zamieszkuje lasy tropikalne położone w pobliżu wody. Żywi się małymi ssakami, gadami, ptakami, jajami, ślimakami. Aktywny podczas dnia. W MBh termin używany przede wszystkim na określenie karwasza (ochrona przedramienia łucznika) w złożeniach „z zawiązanym karwaszem i zakierem” (''baddhagodhāṅgulitrāṇā''). Możliwe, że karwasze były wykonywane ze skóry tej jaszczurki. Nazywany też (terminy nie występują w MBh): ''godhikā, nihākā, gaudhāra, gaudheya.''<br /> * '''łacina:''' ''Varanidae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 17*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Waran indyjski.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gomāyu'' ======<br /> |'''szakal złocisty''' – drapieżny ssak z rodziny psowatych. Największy z szakali i jedyny występujący poza obszarem Afryki. Złote (od jasnożółtego do brązowego), szorstkie futro, 70-105 cm długości, masa 7-15 kg. Samice łączą się tylko z jednym partnerem, żyją w grupach rodzinnych (para rodziców, młodociane potomstwo i kilka dorosłych osobników, tzw. asystentów). Najpopularniejsze określenie na szalala w MBh to<br /> <br /> ''gomāyu'', co znaczy „wydający głos jak bydło” (również określenie żaby). Czasem nazywany jest „wilkiem domowym” (''śālāvṛka''), choć częściej określenie to oznacza psa. Nazywany również „właścicielem bydła” (''gomin''). Do odgłosów wydawanych przez szakala nawiązują trzy inne epitety (nie występują w MBh): „krzyczący: huu” (''hūrava''), „krzyczący: phe” (''pherava''), „krzykacz” (''kroṣṭu''). Pojawienie się szakala jest niepomyślne, może dlatego nazywany jest przerażającym (''ghora'') – Durjodhana zaraz po urodzeniu zawył jak szakal, co zostało zinterpretowane jako bardzo zły omen (2.66.30). Z drugiej strony nazywany jest „strachliwym” (''bhīru'') lub „bojącym się psów” (''śvabhīru''). Tradycja indyjska przypisuje mu pokrętny charakter i nazywa „oszustem” (''vañcaka''). Jak widać z liczby epitetów, szakal był silnie obecny w świadomości bardów. Jako zwierze padlinożerne (''kravyāda'') pojawia się na listach stworzeń ucztujących na trupach poległych. Siła szakala porównywana jest z siłą słonia, by ukazać słabość przeciwnika (3.34.4; 9.2.30). Szakal jest autorem kilku pouczających mów. MBh 12.112 przedstawia rozmowę tygrysa z szakalem (''gomāyu''). Natomiast 12.149 rozmowę sępa z szakalem (''jambuka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Canis ureus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''jambuka'' (24), ''sṛgāla'' (23), ''śṛgāla'' (5), ''śālāvṛka'' (9*), ''gomin'' (8*), ''niśācara'' (34*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 60*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Canis aureus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''gṛdhra'' ======<br /> |'''sęp łysy / sęp indyjski / ścierwnik''' – ptaki padlinożerne z rodziny jastrzębiowatych o długości ciała do 90 cm. Zamieszkują głównie Indie. W MBh pojawiają się na listach zwierząt padlinożernych (''gṛdhra, śyena, kaṅka, kāka, baḍa''). Z ich lotu określano pomyślne i niepomyślne skutki, stąd wiedza o omenach nazywana była ''śakuna'' (termin ten może oznaczać każdego większego ptaka). Za matkę ptaków padlinożernych uchodzi ''Bhāsī'' (1.60.55). W MBh pojawiają się ptaki '''bharunda''' pożerające martwe ciała lub porzucające je w jaskiniach. Kontekst, w którym występują, sugeruje pochówki powietrzne (6.8.11), a więc mogły to być sępy.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Sarcogyps calvus'' (sęp łysy); ''Gyps indicus'' (sęp indyjski)''; Neophron percnopterus'' (ścierwnik)<br /> * '''inne nazwy:''' ''bhāsa'' (23), ''śakuna'' (29*), ''bhāruṇḍa'' (5)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 102*<br /> |[[Plik:Red-headed Vulture, Ranthambhore National Park.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Vultures in the nest, Orchha, MP, India.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Egyptian vulture.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''haṃsa'' ======<br /> |'''gęś indyjska''' – ptak z rodziny kaczkowatych, wędrowny, gniazduje w centralnej Azji, a zimuje w Tybecie i Indiach. Często niepoprawnie tłumaczony jako łabędź. W literaturze sanskryckiej jest symbolem czystej duszy (biały kolor) oraz Boga, który przekracza świat przejawiony i nieprzejawiony jak gęś wodę i powietrze. Przypisuje mu się zdolność wypijania mleka z roztworu mleka i wody. Ceni się jego głos i sposób chodzenia – przyrównywany do ruchów ponętnej kobiety. Wierzy się, że siedzibą gęsi jest himalajskie jezioro Manasarowara. W hinduizmie jest pojazdem (''vahana'') Brahmy, Saraswati, Kubery oraz Aświnów.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Anser indicus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 175*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gęś indyjska - hamsa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gęś - hamsa1.jpg|centruj|bezramki|101x101px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''indragopaka'' ======<br /> |'''czerwiec szelakowy''' – pluskwiak, z którego wydzielin pozyskuje się żywicę (''jatu'') w kolorze od żółtego do czerwono-brązowego. W Indiach od dawna stosowano ją do barwienia ubrań. W literaturze klasycznej indragopaka jest symbolem małej, nic nieznaczącej istoty. W MBh substancja pozyskana z czerwca pojawia się w nazwie domu sporządzonego z łatwopalnego materiału, w którym mieli zginąć Pandawowie (''jatugṛha'', 1.126-138).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Kerria lacca''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Czerwiec - indragopa.jpg|centruj|bezramki|106x106px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Shellac varities.png|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''jalakukkuṭa'' ======<br /> |'''mewa''' (śmieszka) – dosł. „wodna kura”, ptak z podrodziny mew. Na subkontynencie indyjskim ma zimowiska (Ghaty Zachodnie, Gudżarat, Pendżab, tereny nadgangesowe po Bengal). Jego związek z wodą występuje w sanskryckim określeniu „latawiec gangesowy” (''gaṅgācillī''). W MBh pojawia się między ptakami wodnymi (3.107.7).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Chroicocephalus ridibundus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mewa_%C5%9Bmieszka.jpg&lt;/nowiki&gt;<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Mewa śmieszka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kāka'' ======<br /> |'''krukowate''' – przedstawiciele krukowatych pojawiają się w MBh na listach ścierwojadów, pożerających trupy na polach bitwy, wśród innych ptaków padlinożernych (''gṛdhra, śyena, kaṅka, kāka, baḍa''). Są złym omenem. Prawdopodobnie chodzi o kilka gatunków, najczęściej wron, choć często tłumacze wolą słowo „kruk”. Zgodnie z mitologią córka Nieprawości (''Adharma'') i Miedzi (''Tāmrā'') o imieniu Wrona (''Kākī'') daje narodziny sowom (''ulūka'') – gatunki te tradycja indyjska uznaje za zaprzysiężonych wrogów (10.1.34-42).<br /> <br /> '''liczba wzmianek:''' (67)<br /> <br /> <br /> <br /> Mogły to być:<br /> <br /> '''wrona orientalna''' (ang. house crow) – średni ptak, upierzenie czarno-szare.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Corvus splendens''<br /> * '''inne nazwy:''' ''vāyasa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 42<br /> <br /> <br /> '''wrona wielkodzioba''' (ang. Indian jungle crow) – duży ptak, długi dziób z grubą nasadą upodabnia go do kruka, upierzenie połyskliwe czarne i ciemnoszare.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Corvus culminates''<br /> * '''inne nazwy:''' ''baḍa'', ''bala'' (41*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18<br /> <br /> <br /> '''kruk południowoazjatycki''' (ang. South Eurasian raven) – duży ptak, upierzenie czarne, występuje na północy Indii i w Azji centralnej.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Corvus corax subcorax''<br /> * '''nazwa:''' ''kākola''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> |[[Plik:Wrona orientalna.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> <br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Wrona wielkodzioba.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kruk południowoazjatycki.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kalaviṅka'' ======<br /> |'''wróbel indyjski''' – pierwotnie ptak półpustyń i stepów. Wraz z rozwojem rolnictwa skolonizował ludzkie osiedla. ''Kalaviṅka'' oznacza nakrapiany. Nazywany jest też „mającym brzydkie znamiona” (''kuliṅga''), choć określenie to może dotyczyć również myszy. Dwa niewystępujące w MBh określenia wskazują na jego obcowanie z ludźmi i podjadanie zbiorów: „miłośnik ziarna” (''kaṇapriya''), „zjadacz ofiar z jadła” (''balibhuj'' – ofiary bali jako część Pięciorakiej Wielkiej Ofiary były przedkładane również zwierzętom – rozkładano jadło przed domostwem).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Passer domesticus indicus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kuliṅga'' (4*), ''caṭaka'' (2), ''kāmin'' (5*), ''kālakaṇṭha'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 3<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian sparrow (Passer domesticus indicus) immature Udaipur.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kapota'' ======<br /> |'''gołąb''' – ptak z rzędu gołębiowatych, jeden z najwcześniej udomowionych. Już w starożytności używany do przesyłania wiadomości – Grecy zaczęli go używać  w V p.n.e. zapożyczając pomysł od Persów. W mitologii indyjskiej jest symbolem namiętności. Dwa jego sanskryckie określenia (''kāmin, kāmuka'') oznaczają „pożądliwy” – oba występują w MBh, ale nie w znaczeniu gołębia. Nazywany jest też „czerwonookim” (''raktākṣa'', nie występuje w MBh). Barwą gołębia określa się bułaną (myszatą) maść koni (7.19.22). W MBh pojawia się w opowieści o królu Śibim (3.130-131): Indra zmienił się w jastrzębia (''śyena''), a Ogień w gołębia (''kapota''), który chroni się u króla, by ratować swe życie. Na jednej z tabliczek harappańskich przedstawione są dwa ptaki (gołębie lub wrony) na łodzi. Są to ptaki wskazujące żeglarzom kierunek ku lądowi. W MBh pojawia się opowieść o gołębiu, który poświęcił własne ciało (12.141-145). Jeden ze ślubów ascetycznych zwany jest „utrzymywaniem się jak gołąb” (''kapotavṛtti'', 13.32.19). Polega na zbieraniu ziarna pozostawionego po zbiorach i nieodkładaniu niczego na później.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Columbinae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''pārāvata'' (14*), ''hārīta'' (3)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 36<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gołąb - parvata.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gołąb - harappa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kāraṇḍava'' ======<br /> |'''kaczka''' – podrodzina ptaków z rodziny kaczkowatych. Ptaki wodne o stosunkowo krótkiej szyi, spłaszczony dziób posiada dwa rzędy blaszek na brzegach, a palce są spięte błoną pławną. Na subkontynencie indyjskim występuje wiele gatunków kaczek, takich jak: pstrodzioba (''Anas poecilorhyncha''), hełmiatka (''Netta rufina''), drzewica indyjska (''Dendrocygna javanica'') czy płaskonos (''Spatula clypeata''). W MBh pojawia się wraz z innymi ptakami wodnymi i prawie wyłącznie wraz z gęsią indyjską, zazwyczaj przy opisach zbiorników wodnych (''haṃsakāraṇḍavāyuta''). Bardowie zwracają uwagę na kaczki o ciemnym ubarwieniu piór, co znalazło swoje odzwierciedlenie w terminie „czarna gęś” (''kalahaṃsa'') czy niewystępującym w MBh określeniu „wrona wodna” (''jalakāka''). Określa się je jako pływające lub nurkujące (''plava'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Anatidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kalahaṃsa'' (3), ''kādamba'' (2)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 9<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian Spot-billed Duck Anas poecilorhyncha by Dr. Raju Kasambe DSCN3821 (11).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''karkaṭaka'' ======<br /> |'''krab''' – dziesięcionogie skorupiaki, których przednia para odnóży przekształciła się w szczypce. Poruszają się do przodu, do tyłu i na boki. Żyją głównie w ciepłych wodach morskich, niektóre gatunki są słodkowodne, a inne żyją w wilgotnym środowisku lądowym. Te ostatnie, nazywane krabami błotnymi (np. ''Scylla serrata'') były najprawdopodobniej prototypowym wyobrażeniem krabów w Indiach. W indyjskiej tradycji astrologicznej krab jest jednym ze znaków zodiaku (Rak). W MBh pojawia się na liście wraz z innymi stworzeniami wodnymi (''kūrma, nakra, makara, śiṃśuka'', 12.29.24). Termin ''bilvaka'' określający kraba w MBh pojawia się jako nazwa miejsca pielgrzymek oraz gatunek drzewa. Określenie kraba jako „wychodzący na zewnątrz [muszli]” (''bahiścara'') w MBh nie pojawia się w kontekście kraba. Inne sanskryckie określenia kraba, niewystępujące w MBh, to: „mający szczypce” (''sadaṃśaka''), „broniopaszczy” (''mukhāstra''), „mieszkający w błocie” (''paṅkavāsa''), żółtooki” (''piṅgacakṣus''), „wróg potomstwa” (''apatyaśatru''), „lubiący żebra i brzuch” (''pārśvodarapriya'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Brachyura''<br /> * '''inne nazwy:''' ''bilvaka'' (2*), ''bahiścara'' (7*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 1<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Scylla serrata Mud Crab.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kauśeya'' ======<br /> |'''jedwabnik morwowy''' – nocny motyl, larwy odżywiają się liśćmi morwy. Kokony wykorzystywane przy produkcji jedwabiu. Udomowiony ok. 3500 p.n.e., obecnie nie występuje w naturze. W MBh termin pojawia się jako określenie koloru (np. maści koni) od kremowego do brązowego (''babhrukauśeya'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bombyx mori''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Jedwab - kauśeya.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''khaḍga'' ======<br /> |'''nosorożec indyjski (pancerny)''' – długość ciała do 4 m, waga do 3000 kg. Posiada na pysku tylko jeden róg – do 57 cm. Szaro-brązowa skóra tworzy fałdy przypominające pancerz. Zamieszkuje podmokłe tereny Nepalu i północno-wschodnich Indii. Najpopularniejsza w MBh nazwa na nosorożca znaczy „miecz”, co świadczy o identyfikowaniu tego zwierzęcia z jego rogiem. Nazywany jest również „mającym miecz” (''khaḍgin''), ale w MBh termin ten nie odnosi się do nosorożca. Inne określenie to ''gaṇḍa'' (dosł. „policzek”, „twarz wraz z czołem”), oraz derywat od tego terminu – ''gaṇḍaka''. Choć ten ostatni nie występuje w MBh, to od niego pochodzi nazwa sławnej rzeki płynącej przez Nepal i wpadającej do Gangesu – Gandaki. Na terenach, przez które płynie, do dziś żyją nosorożce. MBh wiąże to zwierzę z dzikiem. Wisznu mówiąc o swej inkarnacji dzika nazywa siebie również nosorożcem (''ekaśṛṅga'', 12.330.27). Inna nazwa nosorożca to „słonio-krokodyl” (''gajanakra'', nie zaświadczona w MBh). Wskazuje ona, że bardowie widzieli w nim cechy obu tych zwierząt. Późniejsze terminy określające nosorożca zwracają uwagę na jego róg (''mukhaśṛṇga'') lub też charakterystyczny kształt czaszki np. „długopyski” (''tuṅgamukha'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Rhinoceros unicornis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''ekaśṛṅga'' (4), ''gaṇḍa'' (9*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 232*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''khadyota'' ======<br /> |'''świetlik''' – rodzina z rzędu chrząszczy licząca 2000 gatunków. Sanskrycki termin ''khadyota'' (dosł. światło na niebie) może oznaczać również słońce. W MBh pojawia się w takich porównaniach, w jakich występują iskry. Bardowie zauważają, że nimi pokryte są drzewa podczas pory deszczowej (7.14.18).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Lampyridae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Lampyridae - Lampyris noctiluca.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''khara'' ======<br /> |'''osioł''' – udomowiony ok. 3000 p.n.e. ssak z rodziny koniowatych. Dwie jego sanskryckie nazwy (''gardabha, khara'') nawiązują do ryku, który wydaje to zwierzę (''gard'' – krzyczeć, ryczeć; ''khara'' – ostry, przenikliwy [dźwięk]).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Equus hemionus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''gardabha'' (13)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 56* <br /> <br /> Problematycznym terminem jest ''aśvatara''. Termin dosłownie znaczy „lepszy koń” i może wskazywać na muła lub onagra. <br /> <br /> '''muł''' – mieszaniec międzygatunkowy klaczy konia domowego z ogierem osła. Spokojniejszy niż koń, lepiej znosi złe warunki pracy; udźwignie więcej niż osioł.<br /> <br /> <br /> '''kułan azjatycki, onager, półosioł''' – z grupy osłów dzikich, jego podgatunkiem jest kułan indyjski. Wysokość w kłębie 140 cm. Występował na subkontynencie indyjskim przed upowszechnieniem się konia, z którym był mylony na najstarszych wizerunkach z kultury harappańskiej czy sumeryjskiej.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Equus hemionus''<br /> * '''nazwa:''' ''aśvatara''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Asiatic Wild ass.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Osioł - khara (Isi-Singe Jataka).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kokila'' ======<br /> |'''kukiel wielki''' – gatunek ptaka z rodziny kukułkowatych. Nazywany też ''parapuṣṭa'' – „troszczący się o innych (gości)” lub „żywiony przez innych”. Drugie tłumaczenie nazwy może odnosić się do faktu, że kukiele, tak jak inne kukułki, podrzucają swoje jaja. Czarne ubarwienie u samców, czerwone oczy, długość ciała do 46 cm. W literaturze indyjskiej jego głos jest symbolem miłości i zapowiada wiosnę – porę zakochanych.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Eudynamys scolopaceus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''parapuṣṭa'' (2)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18* <br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Asian koel.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''krauñca'' ======<br /> |'''Żuraw indyjski''' (''Grus antigone'') – ptak z rodziny żurawi. Zamieszkuje subkontynent indyjski (podgatunek: antigone antigone). Upierzenie popielate, głowa i część szyi w charakterystycznym czerwonym kolorze.<br /> <br /> <br /> '''żuraw stepowy''' (''Grus virgo'') – ptak z rodziny żurawi. Zamieszkuje stepy Azji Środkowej, zimuje w Afryce i na subkontynencie indyjskim. Jego pióra są barwy szaro-popielatej, a głowa i szyja czarne. Od jego imienia pochodzi nazwa jednego z siedmiu kontynentów-wysp (''dvīpa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Grus antigone, Grus virgo''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 34*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Żuraw stepowy - krauńca.jpg|centruj|bezramki|102x102px|[[Plik:Sarus Crane I IMG 8628.jpg|mały]]]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kṛkalāsa'' ======<br /> |'''kameleon indyjski''' / '''jaszczurka''' – występuje na Sri Lance i w południowych Indiach. Termin może odnosić się do jakiejkolwiek jaszczurki. W MBh głowę tego stworzenia ma jeden z towarzyszy Karttikeji (9.44.81). W tego gada zmienia się król Nryga (''Nṛga'', 13.6.38).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Chamaeleo zeylanicus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian Chameleon (Chamaeleo zeylanicus) Photograph By Shantanu Kuveskar.jpg|centruj|bezramki|133x133px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kukkuṭa'' ======<br /> |'''kura domowa lub dzika''' – dzikim przodkiem kury domowej jest '''kur bankiwa''' (''Gallus gallus''), występujący w stanie dzikim po dziś dzień w północno-wschodnich Indiach. Na terenie Indii w postaci nieudomowionej występuje również '''kur siwy''' (''Gallus sonneratii''). W MBh pojawia się jako element ciała hybryd. Zbieranie ziarna na podobieństwo kury jest jedną z praktyk ascetycznych (3.215.10). W MBh kogut łączony jest z ogniem (''agnisamkāśa''), został podarowany Karttikeji przez Warunę (13.86.22). Barwą kurzego jaja określa się kolor kremowy (7.22.58).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Gallus gallus domesticus''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Red Junglefowl (male) - Thailand.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Grey jungle fowl (cropped).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''kūrma'' ======<br /> |'''żółw''' – rząd gadów zarówno lądowych, błotnych, jak i morskich. Pośród żółwi morskich, dla oceanu indyjskiego charakterystyczny jest żółw oliwkowy (''Lepidochelys olivacea''). Sądząc z kontekstu pojawiania się żółwia w MBh, autorzy jako jego model wyobrażają sobie żółwia błotnego (zamieszkującego słodkie zbiorniki wodne) – bardowie uznają go za stworzenie wodne żyjące w głębinach (''antarjaleśaya'', 1.25.21). W MBh Wisznu pojawia się pod postacią żółwia. Bierze udział w ubijaniu oceanu mleka jako podstawa dla tłuczka – góry Mandara (1.16.11). W kosmologii puranicznej żółw jest podporą dla czterech słoni utrzymujących ziemię. Chowanie przez żółwia kończyn wykorzystywane jest jako metafora poskramiania zmysłów (BhG 2.58; 12.21.3). Nazywany jest „zamieszkującym bagna” (''kacchapa''). Terminem ''kamaṭha'' określa się zarówno żółwia, bambus, jak i jeżozwierza, jednak w MBh występuje on jedynie na określenie tarczy wykonanej ze skorupy żółwia oraz bambusa.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Testudinat''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kacchapa'' (22), ''kamaṭha'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 40<br /> |[[Plik:Żółw londowy - India1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lissemys punctata andersoni.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Lepidochelys-olivacea-Kélonia-1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Żółw - kurma.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''madgu'' ======<br /> |'''kormoran zwyczajny''' – duży ptak wodny, wędrowny, upierzenie czarne z metalicznym połyskiem. W MBh pojawia się na listach wraz z innym ptactwem wodnym (''jalacārin''): ''cakravāka, kurara, jalakukkuṭa, kāraṇḍava, plava, haṃsa, baka'' (3.155.50).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Phalacrocorax carbo''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Phalacrocorax carbo Vic.jpg|centruj|bezramki|120x120px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mahiṣa'' ======<br /> |'''bawół indyjski''' / '''arni azjatycki''' – duży ssak, zaadoptowany do klimatu tropikalnego, typowy dla subkontynentu indyjskiego, dziś zagrożony. Pojawia się w ikonografii indyjskiej od czasów harappańskich. Na pieczęciach z tego okresu zdaje się uczestniczyć w pokazach skoków przez „byka”. MBh zalicza go raz do zwierząt dzikich (''vanya'', 1.36.10), a innym razem wylicza wśród udomowionych (1.58.28). Czasem uznawany za stworzenie wodne (''jalāśraya'', 3.146.45). Jest to też imię antyboga zabitego przez Skandę – późniejsza tradycja przypisuje jego zabicie Durdze nazywanej ''Mahiṣamardinī''. Bawół wraz ze świnią został podarowany Karttikeji przez rakszasów (13.86.21).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Bubalus arnee''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 52*<br /> <br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian Water Buffalo Bubalus arnee by Dr Raju Kasambe.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Bawół - mahisha 02.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''makṣikā'' ======<br /> |'''mucha''' – owady z rzędu muchówek, charakteryzujące się jedną parą skrzydeł (cienkich, przezroczystych). Najbardziej typowym przykładem jest mucha domowa (''Musca domestica''). W MBh występują na liście niepomyślnych istot krążących wokół wojska i zwiastujących nieszczęście (''gṛdhra, kāka, baḍa, śyena,'' ''yātudhāna, śalāvṛka'', 5.141.18). Termin może wskazywać też na pszczołę, wówczas pojawia się w metaforach nawiązujących do zbierania miodu (12.124.35). Gryzące muchy (np. bąk bydlęcy, ''Tabanus bovinus'') mogły być określane terminem „gryzący” (''daṃśa''), który w MBh często pojawia się wraz z komarem (''maśaka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Diptera''<br /> * '''inne nazwy:''' ''makṣika'' (1), ''daṃśa'' (9*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Common house fly, Musca domestica.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Tabanus.bovinus.male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''maṇḍūka'' ======<br /> |'''żaba/ropucha''' – płazy bezkręgowe. Żaby żyją w środowisku wilgotnym, skóra ich jest gładka i śliska, a ropuchy wolą suche otoczenia (w wodzie jedynie składają jaja), a ich skóra jest nierówna z brodawkami. W Indiach występują m.in.: azjatycka ropucha szara (''Duttaphrynus melanostictus''),  indyjska żaba grzebiąca (''Sphaerotheca breviceps''), żaba rycząca (''Hoplobatrachus crassus''), indyjska żaba drzewna (''Polypedates maculatus''). W tradycji indyjskiej do rechotania żab porównuje się głosy uczących się studentów, skąd pochodzi nazwa jednej ze szkół wedyjskich (''māṇḍūka''). Wrogiem żab są węże nazywane „zjadaczami żab” (''bhekabhuj''). Kilka określeń żaby pochodzi od czasownika błyszczeć/chwalić (''śal''): ''śālu, śalla, śālūra, śālūka''. Liczne nazwy powstają od cech przypisywanych tym płazom: „pływająca” (''plava, plavaka''), „szybka” (''ajira''), „nakrapiana” (''vyaṅga''), „wydająca odgłosy jak bydło” (''gomāyu''), „pozbawiona języka” (''ajihva, nirjihva''), „radująca” (''nandaka''), „związana z chmurami” (''dārdura''), „zrodzona z deszczu” (''vṛṣṭibhū, varṣābhū''), „bezzębna” (''ajambha''), „skacząca” (''plavaga'' – również określenie małpy), „głośno skrzecząca” (''mahārava''). Inne popularne nazwy, które nie występują w MBh: ''beka, lūluka.'' Tradycja łączy je porą miłości oraz nazywa tak samo jak:  chmurę (''mudira, dardura''), pawia (''marūka'') i kukiela (''valāsaka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Anura''<br /> * '''inne nazwy:''' ''gomāyu'' (60*), ''plavaga'' (10*), ''nandaka'' (8*), ''dardura'' (6*), ''koṭika'' (2*), ''nirjihva'' (4*), ''ajihva'' (1*), ''plavaka'' (1*),<br /> * '''liczba wzmianek:''' 28*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Duttaphrynus melanostictus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mārjāra'' ======<br /> |'''kot''' – drapieżnik z rodziny kotowatych, należący do kotów małych. W Indiach obok kota domowego (''Felis catus'') występują koty dzikie: błotny (''Felis chaus'') i nubijski (''Felis silvestris lybica''). Te dwa dzikie gatunki pojawiają się na egipskich malowidłach. Kot domowy pochodzi od kota nubijskiego (udomowiony jakieś 7500 p.n.e. w Żyznym Półksiężycu). Wykorzystywany był do tępienia gryzoni i polowania na drobne ptaki. Terminem ''mārjāra'' może być też określany łaskun palmowy (''Paradoxurus hermaphroditus''). Najpopularniejsza w MBh nazwa kota pochodzi od czasownika ''mṛj'' (czyścić, polerować) i zwraca uwagę na cechę kotów, jaką jest pielęgnacja swej sierści przez częste lizanie. W MBh autorzy przyrównują bójkę dwóch kotów o pokarm do zajadłego pojedynku rycerzy (9.56.15). MBh 12.136.18 przedstawia opowieść o kocie i myszy (''mūṣaka'') zawiązujących ze sobą przyjaźń, motywowaną wspólnym dobrem. Rozmowa toczy się pod drzewem banianu, a kot jest pochwycony w pęta myśliwego, z czego można wnioskować, że autorzy raczej myślą o dzikim kocie. W MBh za wroga myszy (''mūṣaka'') uznana jest mangusta (''nakula''), natomiast jej wrogiem ma być kot (''bidāla''), którego wrogiem jest pies (''śvan'', 12.15.21). MBh w rozdziale poświęconym cyklowi reinkarnacyjnemu zauważa, że ciało kota, w którym dusza musi spędzić siedem miesięcy, poprzedza wcielenie ludzkie (13.112.52).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Felis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''biḍāla'' (8)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 43<br /> |[[Plik:Jungle Cat Felis chaus by Dr. Raju Kasambe.jpg|centruj|bezramki|105x105px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Kot nubijski.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Kot.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''maśaka'' ======<br /> |'''komar''' – owad z rzędu muchówek, żywi się krwią zwierząt stałocieplnych. Określany też terminem ''matsara'' (dosł. zazdrość, wrogość), ale w MBh nie pojawia się on w znaczeniu komara. W sanskrycie nazywany również: „gryzący” (''uddaṃśa''),  „poruszający się w ciemności / złodziej” (''malimluca''), „czuwający w nocy” (''rātrijāgarada''). W MBh pojawia się obok much (''makṣika''), robaków (''kīṭa'') oraz gryzących owadów (''daṃśa''). Ten ostatni termin może nazywać komara jak i każde zwierzę kąsające (np. węża). W metaforach pojawia się jako pożywienie pająków (''ūrṇanābhi'', 7.99.3). Termin ''maśaka'' może nazywać nie tylko komara, ale jakiegokolwiek latającego insekta podobnego do niego, np. bleskotkę.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Culicidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''daṃśa'' (9*), ''maśa'' (1), ''matsara'' (40*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 19<br /> <br /> <br /> '''bleskotka''' – termin ''maśaka'' w MBh w kilku miejscach określa bleskotkę (12.187.38; 12.240.21; 12.303.14; 14.48.11; 14.49.9) i pojawia się w metaforach wykorzystujących symbiozę tego owada z figowcem groniastym (''udumbara''). Cykl rozwojowy bleskotek i figowców jest przykładem mutualizmu. Niemal każdy gatunek figowca wymaga do zapylenia odmiennego gatunku bleskotki. A larwy danego gatunku bleskotki mogą rozwijać się w specyficznym gatunku figowca. Na wewnętrznych ścianach figi rosną:<br /> <br /> 1. kwiaty żeńskie, które przyjmują pyłek i wytwarzają nasiona,<br /> <br /> 2. kwiaty męskie z pręcikami z pyłkiem,<br /> <br /> 3. kwiaty pseudożeńskie, w których złożone jaja bleskotek rozwijają się w larwy.<br /> <br /> Męskie bleskotki, ślepe i bezskrzydłe, po wygryzieniu się ze swojego kwiatu, szukają partnerki, by ją zapłodnić, i umierają nigdy nie opuszczając figi. Natomiast żeńskie bleskotki, które są uskrzydlone, po zapłodnieniu opuszczają swój kwiat, po drodze zbierają pyłek z kwiatów męskich i wydostają się na zewnątrz sykonium, by poszukać innego figowca tego samego gatunku. Tam przedostają się przez ciasny otwór sykonium, tracąc często skrzydło czy nogę. Wewnątrz omijają kwiaty męskie, zapylają kwiaty żeńskie przyniesionym pyłkiem oraz składają jajeczka w kwiatach pseudożeńskich i umierają. Z jajeczek wykluwają się larwy, które żywią się wnętrzem kwiatu, aż rozwiną się w żeńskie lub męskie bleskotki. I tak cykl się powtarza.  <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Blastophaga''<br /> * '''nazwa:''' ''maśaka''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 5<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Aedes aegypti biting human.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Ceratosolen capensis op Ficus sur, Jan Celliers Park.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''matsya'' ======<br /> |'''ryba''' – w MBh termin najczęściej pojawia się w kontekście królestwa Matsjów, którego protoplastą był książę Matsja wraz z siostrą Satjawati – bliźniaki wyciągnięte z brzucha ryby. Bóg w postaci ryby pojawia się przed Manu, by uchronić go przed powodzią – w MBh jest to Brahma (3.185). Jednym z zawodów występujących w MBh jest rybak (''dhīvara''). Ryba wymieniana jest obok innych stworzeń uznawanych za wodne: gawial (''nakra''), wąż (''nāga'') czy żółw (''kūrma''). W sanskrycie rybę nazywa się „niemą” (''mūka'', w MBh jest to imię jednego z antybogów). Świat podwodny postrzegany jest jako brutalny – większe ryby zjadają mniejsze (5.56.49). Przykładem wielkiej ryby pożerającej mniejsze jest timi (''timi'', ''timiṇgīla''). Do niego porównywani są najpotężniejsi wojownicy pochłaniający wrogie oddziały niczym małe ryby (7.44.6). Wielkie ryby określa się również terminem ''jhaṣa''. Inny termin określający rybę (''śalyaka'') znaczy „spiczasty”, „mający spiczasty pysk” (od: ''śalya'' – strzałka, szpica).<br /> <br /> * '''inne nazwy:''' ''jhaṣa'' (28), ''mīna'' (23), ''timi'' (13), ''śalyaka'' (5), ''mūka'' (3*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 368*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Ryba - matsya.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mayūra'' ======<br /> |'''paw indyjski''' – duży ptak grzebiący, naturalnie występujący w Indiach, introdukowany w inne miejsca na świecie. Ptak Karttikeji, podarowany mu przez Garudę (13.86.21). Bardowie doceniają barwę (''citrabarhin'') i taniec tego ptaka (3.155.54), nazywanego tancerzem (''lāsaka, nartaka''). Tradycja podkreśla wrogość pawia względem węży (''sarpāri, ahiripu, ahidviṣ''), którymi się odżywia (''ahibhuj''). Pióra (''barha''), grzebień (''śikhā'') i ogon tego ptaka są elementami dystynktywnymi, które często pojawiają się w metaforyce. Kolor szyi pawia (''mayūragrīva'') jest egzemplifikacją czerni wpadającej w granat. Paw rozpościerający ogon określany jest terminem ''kalāpin''. Tak też określa się wojowników noszących kołczan ze strzałami.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pavo cristatus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śikhin'' (16*), ''śitikaṇṭha'' (13*), ''barhin'' (10*), ''dhvajin'' (1), ''kalāpin'' (2*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 34<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Paw - mayura.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Balustrade peacock Sanchi Stupa No1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''meṣa'' ======<br /> |'''owca''' – gatunek ssaka z rodziny wołowatych (podrodzina antylop), wcześnie udomowiony z owcy dzikiej (''Ovis ammon''). Gatunki dzikie występujące na subkontynencie indyjskim (Pamir, Hindukusz, Himalaje) to owca stepowa (''Ovis orientalis / Ovis vignei'') i dzika. MBh łączy owcę z księżycem – bóg księżyca podarował ją Karttikeji (13.86.22).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Ovis''<br /> * '''inne nazwy''': ''avi'' (8), ''eḍaka'' (5), ''avika'' (2), ''bheḍī'' (1), ''eḍī'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 12<br /> |[[Plik:Ovis vignei bochariensis1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Baran - mesha.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Koza, owca.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mṛga'' ======<br /> |'''antylopa''' – podrodzina wołowatych. Obejmuje liczne plemiona i gatunki. W MBh termin ''mṛga'' odnosi się najczęściej do zwierzyny płowej, ale może oznaczać też zwierzęta dzikie lub zwierzynę w ogólności. Obok terminów określających antylopy zbiorczo, w MBh pojawiają się terminy, które możemy identyfikować jako konkretne gatunki występujące w Indiach. W pewnych miejsca bardowie wymieniają listy wołowatych: ''aiṇeya, pṛṣata, nyaṅku, hariṇa, śarabha, ṛśya, ruru, śambara, gavaya'' (3.251.12).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Antilopinae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''hariṇa'' (10), ''nyaṅku'' (1), ''śarabha'' (29*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 460*<br /> <br /> <br /> '''nilgau indyjski''' (''ruru'') – największa antylopa azjatycka (do 2 m długości, może osiągać 270 kg). Zamieszkuje suche lasy Indii. Dymorfizm płciowy – samce mają charakterystyczną siną barwę ciała, od czego pochodzi współczesna nazwa (''nīla'' – siny, granatowy), a na szyi pojawia się długa ciemna „broda”. Samice nie mają rogów i są maści kremowej. Skórę zwierzęcia wykorzystywali do okrycia ciała asceci żyjący w lesie (2.70.11). Wrogiem antylopy są lew i tygrys, co wykorzystywane jest w metaforze wojownika (lew) poruszającego się wśród słabych wrogów (nilgau, 5.50.9). Porzucanie rogów przez samców wykorzystywane jest w metaforze porzucania świata przez ascetów (12.212.48). W MBh termin ''ruru'' pojawia się najczęściej jako imię wieszcza.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Boselaphus tragocamelus''<br /> * '''nazwa:''' ''ruru''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 58*<br /> <br /> <br /> '''antylopa indyjska''' (''ṛśya'', czarna, ang. blackbuck) – jedna z najbardziej charakterystycznych antylop subkontynentu, wykazuje dymorfizm płciowy: samce o czarnym ubarwieniu z białym podbrzuszem, samice żółtobrązowe. Samce posiadają długie skręcone rogi wykorzystywane przez Marathów do tworzenia broni-kastetu nazywanego maru. W MBh pojawia się jako barwa koni Bhimy (gniada sabino, 7.22.2). Jej skóry nazywanej czarną (''kṛṣṇājina'') używa się jako uświęcone siedzenie podczas medytacji i spełniania ofiar. Skóra ta znajduje się na godle Drony (7.63.30). Nazwa antylopy pojawia się w imieniu słynnego wiesza – ''Ṛśyaśṛṅga'' (dosł. „Róg czarnej antylopy”).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Antilope cervicapra''<br /> * '''nazwa:''' ''ṛśya, aiṇeya'' (2), ''eṇa'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 7<br /> <br /> <br /> '''jeleń cętkowany''' (''saraṅga'', jeleń aksi, czytal) – sierść jasnopłowa lub ruda, nakrapiana białymi cętkami. Długość do 140 cm, masa do 80 kg, poroże do 76 cm z trzema rozgałęzieniami. Jelenie te tworzą duże stada (kilka samców i 30-50 samic), żyjące w pobliżu rzek – dobrze pływają. ''Saraṅga'' znaczy „mający kolory”, „pstrokaty”, a ''śabala'' „cętkowany”. W MBh występuje jako określenie barwy koni (7.22.15) syna Śiśupali.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Axis axis''<br /> * '''nazwy:''' ''saraṅga'', ''pṛṣata'' (15*), ''kuraṅga'' (2), ''śambara'' (1), ''sāraṅgaśabala'' (1), <br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> <br /> <br /> '''barasingha bagienna''' (''hariṇa'') – jeleń charakterystyczny dla Indii. Żółtobrązowa sierść, latem nakrapiana, poroże do 1 m długości – ponad trzy rozgałęzienia. Długość ciała ok. 180 cm, waga do 260 kg. Żyje na terenach podmokłych, samce samotnie, samice w stadach (8-20 sztuk) z kilkoma samcami. ''Hariṇa'' znaczy żółtawy i choć ten termin może wskazywać na każdą zwierzynę płową, szczególnie pasuje do tego gatunku antylopy lub do antylopy sambar.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Rucervus duvaucelii''<br /> * '''nazwa:''' ''hariṇa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> <br /> <br /> '''Sambar jednobarwny''' (''hariṇa'') – żółtobrązowa sierść, długość ciała do 270 cm, waga do 350 kg, poroże do 100 cm. Na karku i szyi samców wyrasta grzywa. Samce żyją samotnie, samice łączą się w luźne stada do 8 osobników. Termin ''hariṇa'' (żółtawy) może odnosić się do każdej zwierzyny płowej, ale szczególnie pasuje do tego gatunku antylopy lub do antylopy barasingha.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Rusa unicolor''<br /> * '''nazwa:''' ''hariṇa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Nilgai (Boselaphus tragocamelus) male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Antylopa indyjska - rśya.jpg|centruj|bezramki|101x101px]][[Plik:Jeleń - saranga.jpg|centruj|bezramki|101x101px]][[Plik:Barasingha.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Sambar deers.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Antylopa - nilgau.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Antylopa - mrga.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Ruru Jataka.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''mūṣaka'' ======<br /> |'''mysz, szczur''' – wszelkie gryzonie z rodziny myszowatych. W kulturze indyjskiej kojarzone z podkradaniem jedzenia z domostw (''mūṣaka –'' „złodziej”). Termin ''ākhu'' może odnosić się też do kreta – często występuje ze zwrotem „mieszkający w norze” (''bilāvāsin'', 1.41.6). W MBh za wroga myszy uważana jest mangusta (''nakula'', 12.15.21).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Muridae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''ākhu'' (17)<br /> * '''liczba wzmianek:''' ''37''<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:WildRat.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''nakra'' ======<br /> |'''gawial gangesowy''' – gatunek krokodyla, żyjący w dużych rzekach Indii. Silnie wydłużony pysk, zwężony na granicy oczu, a rozszerzony przy nozdrzach. Jego wizerunek znajduje się już na tabliczkach cywilizacji harappańskiej. W MBh występuje wraz z innymi stworzeniami wodnymi (''timi, jhaṣa, grāha, mīna, nāga, makara, kūrma, karkaṭaka''). Pojawia się w porównaniach pobojowiska do rzeki. Pysk gawiala posiadają hybrydowe istoty. Występuje jako stały motyw w opisach rzek i stawów. Nosi miano „krowiopyski” (''gomukha''), ale termin ten w MBh przede wszystkim oznacza rodzaj bębna. W niektórych kontekstach termin ''makara'' może odnosić się do gawiala, ale częściej nazywa mitycznego potwora morskiego. Termin ''grāha'' („chwytacz”) oznacza gawiala lub wielką rybę.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Gavialis gangeticus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''makara'' (65*), ''grāha'' (64*) ''gomukha'' (8*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 20<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gharial (Gavialis gangeticus) male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Gawial - nakra.jpg|centruj|bezramki|101x101px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''nakula'' ======<br /> |'''szara mangusta indyjska''' – gatunek żyjący w zachodniej Azji i na subkontynencie indyjskim. Zamieszkuje otwarte lasy i zarośla. Poluje na gryzonie, jaszczurki i węże. Jako wróg tych ostatnich pojawia się często w literaturze indyjskiej. W MBh za wroga mangusty (''nakula'') uważany jest kot (''bidāla'', 12.15.21).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Urva edwardsii''<br /> * '''inne nazwy:''' ''babhruka'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 332*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Herpestes edwardsii at Hyderaba.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''pataṃga'' ======<br /> |'''motyl / ćma''' lub jakikolwiek latający insekt. W metaforyce MBh, ćmy tak jak szarańcza (''śalabha'') giną w ogniu (powtarzająca się fraza: „… tak jak ćmy w ogień” – ''pataṅgā iva pāvakam''), ale w przeciwieństwie do szarańczy, ich śmierć nie ma konotacji zduszenia ognia naporem ciał. Występuje jako metafora bezradnej, nieuniknionej śmierci.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Lepidoptera''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 49*<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Blue Tiger Moth (False Tiger Moth) Dysphania percota.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''pipīlika'' ======<br /> |'''mrówka''' – owady z rodziny mrówkowatych, tworzą społeczności kastowe żyjące w gniazdach. W MBh zażarta bitwa porównywana jest do konfliktu w mrowisku (''pipīlikapuṭa'', 5.153.2). Bardowie zwracają uwagę na noszenie jaj (''aṇḍa'') przez mrówki – w metaforze dobrej opieki (1.68.54). W tekście pojawia się wraz z innymi małymi owadami (''kīṭa, maśaka''). Asceza bez ruchu kulminuje w przykryciu medytującego przez kopiec mrówek (3.122.3), stąd ma pochodzić imię mędrca Walmikiego (''valmīka'' – kopiec mrówek). Inne sanskryckie nazwy mrówki, niewystępujące w MBh to: ''upadīkā, vamra''. W tradycji indyjskiej zwraca się uwagę na cienką talię mrówki, porównując do niej osoby szczupłe w pasie. Termin ''valmīka''  (mrowisko) pojawia się w MBh 33 razy. Występuje np. w porównaniu do rosnącej siły wrogów – mrowisko rozrastające się w korzeniach drzewa ostatecznie zniszczy całą roślinę (2.50.24). Termin ''valmīka'' jednak częściej oznacza norę (np. kreta) i wykorzystywany jest na opis strzały przeszywającej wroga „niczym wąż wchodzący w jamę” (''valmīkam iva pannagaḥ'').  <br /> <br /> * '''łacina:''' ''Formicidae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Mrowka rudnica formica rufa small.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''sarpa'' ======<br /> |'''wąż, żmija''' – gady z rzędu łuskonośnych, beznogie, zmieniające skórę (wylinka). Kobry i żmije (''Viperidae'') wykorzystują jad do unieruchamiania ofiar. W ikonografii indyjskiej najczęściej pojawia się kobra azjatycka (''Naja naja''). W MBh  węże są dziećmi Kaśjapy (''Kaśyapa'') i Kadru (''Kadrū''). Żyją w podziemnym lub podwodnym świecie (trafiają tam: ''Uttaṅka, Bhīma'' oraz ''Arjuna''). Przeklęci przez matkę, że zginą podczas wężowej ofiary Dźanamedźaji. Od klątwy uwalnia ich Astika (''Āstika''). Mogą przybierać ludzką postać. Ardźuna poślubił księżniczkę wężową ''Ulūpī'' i miał z nią syna o imieniu ''Irāvat''. Ich stolicą jest ''Bhogavatī''. Porzucanie skóry przez węża wykorzystywane jest w metaforze porzucania świata przez ascetów (12.212.48). Najważniejsze węże w MBh: ''Vāsuki, Takṣaka, Śeṣa, Aśvasena, Kauravya'' (ojciec ''Ulūpī''), ''Padma''.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Serpentes''<br /> * '''inne nazwy:''' ''pannaga'' (234), ''uraga'' (179)'', āśīviṣa'' (152), ''naga'' (75*), ''bhujaṃga'' (20), ''bhogin'' (17), ''gonāsa'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' (253*)<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian cobra.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Wąż - naga.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''siṃha'' ======<br /> |'''lew azjatycki''' – nazywany też lwem perskim, podgatunek lwa afrykańskiego, od którego jest nieco mniejszy (długość ciała samca 170-200 cm, masa 175-225 kg, do 1 m wysokości w kłębie). Nazywany również „żółtym” (''hari, harit, harita''), ale określenia te dzieli z innymi stworzeniami, jak małpy czy konie kasztanowej maści. W taksonomii epickiej należy do kategorii istot groźnych dla człowieka (''vyāla''), do której zaliczają się też tygrysy, lamparty, jadowite węże i niebezpieczne słonie. Jako motyw literacki w MBh wykorzystywana jest wrogość lwów i słoni (lew w późniejszej literaturze nazywany jest „wrogiem słonia” ''gajāri''). Walka potężnych przeciwników porównana jest do zmagań lwa ze słoniem (7.20.2). Tradycja indyjska uważa lwa za króla zwierząt. Stąd też tytuł „lew” (''siṃha'') jest ekwiwalentem terminu „król”. Stawiany po słowie „człowiek” (''nara''/''puruṣa'') oznacza dzielność bohatera. Popularne określenia na lwa (niewystępujące w MBh) zwracają uwagę na jego charakterystykę – „włochacz” (''keśin''), „pazurzasty” (''nakhin'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Panthera leo persica''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kesarin'' (26)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 544<br /> |[[Plik:Adult Asiatic Lion.jpg|centruj|bezramki|120x120px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Lew - simha3.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Lew - simha2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śalabha'' ======<br /> |'''szarańcza pustynna / pasikonik / świerszcz''' – owad z rodziny szarańczowatych. Tworzy stada groźne dla upraw. Długość ciała do 6 cm. Występuje od zachodniej Afryki po Indie. Żywi się wszelkimi roślinami, w tym zbożami. W literaturze sanskryckiej symbol mnogości oraz niszczącej siły, np. jako domena źródłowa w metaforze spadających strzał. W MBh szarańcza dąży do ognia, by w nim zginąć, ale w odróżnieniu od ćmy może go też zdusić – pojawia się w metaforze licznych, choć nieznacznych przeciwników, którzy mogą pokonać potężnego bohatera.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Schistocerca gregaria''<br /> * '''inne nazwy:''' ''jhillīka'' (2)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 46<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Desert.locust.arp.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śārṅgaka'' ======<br /> |'''żołna''' (dosł. ptak rogowy) – ptaki z rzędu kraskowatych o bardzo kolorowym ubarwieniu, smukłym ciele, zakrzywionym do dołu dziobie i ostro zakończonych skrzydłach. Odżywiają się głównie osami i pszczołami. Jednym z popularnych gatunków występujących w Indiach jest żołna brodata (''Nyctyornis athertoni''). W MBh pojawia się jako ptak, którego nie spalił ogień w czasie pożaru lasu Khandawa, przyczynę tego wyjaśniają trzy rozdziały (1.220-222). Ptak ten pojawia się również w godle Abhimanju (''śārṅgapakṣin'', 7.22.63 spoza wydania krytycznego). Biorąc pod uwagę dietę żołn można przypuszczać, że pojawiają się one pod nazwą „króla pszczół” (''bhṛṅgarāja'') oraz „zabójcy pszczół” (''madhuhan''). Choć termin bhryngaradźa może być też określeniem czarnego trzmiela, to w MBh zawsze pojawia się na listach ptaków (3.155.47).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Meropidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''bhṛṅgarāja'' (5), ''śārṅga'' (3), ''madhuhan'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek''': 12<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Nyctyornis athertoni - Khao Yai.jpg|centruj|bezramki|150x150px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śaśa'' ======<br /> |'''zając indyjski''' – nazywany też czarnowłosym, ssak z rodziny zającowatych, do której zaliczają się zające i króliki. Zające są większe, smuklejsze i mają dłuższe uszy, umaszczenie szarobrunatne z białą okrywą na brzuchu. Łączą się w pary tylko podczas godów, wychowują młode w gniazdach (na otwartym terenie, w niewielkich zagłębieniach). Króliki żyją w stadach, młode w przeciwieństwie do zajęcy rodzą się ślepe i bez włosów. Gniazda królików są pod ziemią w wykopanych przez siebie norach. Królik został udomowiony przez człowieka. W tradycji indyjskiej przede wszystkim łączony jest z Księżycem, nazywanym „mający plamę w kształcie zająca” (''śaśāṅka''). W MBh znajdujemy nawiązania do opowieści o zającu, który znalazł się na Księżycu (14.76.18). Bardowie uważają, że ziemia odbija się w lustrze Księżyca, którego plamy  w kształcie zająca i aśwatthy są odzwierciedleniem jej kontynentów (6.6.15-16; 6.7.52-53 ). Jako barwa maści koni ma wpadać w odcień miedziany (''śaśalohita'', 7.22.43). Bardowie czasem nawiązują do koloru krwi zająca (''śaśaśoṇita'', 6.50.12). Szakal otoczony zającami mniema, że jest lwem – metafora słabego przeciwnika 8.27.45).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Lepus nigricollis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śaśaka'' (1),<br /> * '''liczba wzmianek:''' 18<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Indian Hare Rajkot.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śatapattra'' ======<br /> |'''dzięcioł''' (dosł. stupióry) – podrodzina ptaków z rodziny dzięciołowatych. Charakteryzuje się silnym dłutowatym dziobem, długim językiem pokrytym lepką wydzieliną, rozwiniętymi sterówkami umożliwiającymi opieranie się ogonem o drzewo. Gniazdują w samodzielnie wykutych dziuplach, a ich pożywienie stanowią głównie owady. W Indiach występują m.in.: '''dzięciur antylski''' (''Melanerpes superciliaris''), '''sułtanik czerwonorzytny''' (''Dinopium javanense''), '''dzięcioł bengalski''' (''Dinopium benghalense''). W MBh termin w jednym miejscu oznacza lotos, w pozostałych pojawia się wraz z ptakami ozdabiającymi leśne ostępy (''mayūra, kokila, cakora, cāṣā, haṃsa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Picidae''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 11<br /> |[[Plik:West Indian woodpecker (Melanerpes superciliaris superciliaris) male.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Common Flameback - female (Dinopium javanense).jpg|centruj|bezramki|125x125px]]<br /> |[[Plik:Flameback Woodpecker.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śiśumāra'' ======<br /> |'''delfin gangesowy''' – suzu gangesowy, ssak z rodziny suzowatych żyjący w wodach Gangesu i Indusu. Długość ciała ponad 2 m, średnia masa 85 kg, szara barwa, na brzuchu różowawa. W literaturze sanskryckiej jest symbolem zodiaku i mapy nieba. W MBh jest nazwą miasta (1.176.15), a jego twarz mają hybrydy istot (9.44.75; 10.7.18). Pojawia się na listach wśród stworzeń wodnych (''kūrma, karkataka, nakra, makara, śiṃśuka'', 12.29.24).<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Platanista_gangetica_noaa.jpg&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Platanista gangetica''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śiṃśumāra'' (1), ''śiṃśuka'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Platanista gangetica noaa.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śuka'' ======<br /> |'''papuga'''  (aleksandretta obrożna) – ptak z rodziny papug wschodnich, w Indiach archetyp papugi.  Długość ciała 37-43 cm, masa 93-160 g. Upierzenie zielone o żółtawym odcieniu, intensywnie czerwony dziób. Szeroki zakres wydawania dźwięków – potrafią powtarzać słowa – w sanskrycie nazywane są „mówcami” (''vāgmin'') i uważane za ptaki inteligentne (''medhāvin'' – rozumny). Inne ich określenia wskazują na upodobanie do jedzenia owoców (''phalaśana, phalādana''). W MBh termin przede wszystkim występuje jako imię mędrca, którego ojciec Wjasa nauczył recytacji MBh (1.1.64), i który wyśpiewał jej 1 400 000 strof gandharwom. Opowieść o jego narodzinach jest intrygująca. Wjasa widząc apsarę Ghrytaći (''Ghṛtācī''), zmieniającą się w papugę, roni nasienie. Upada ono na drzewo ofiarne (''araṇī''), a z niego rodzi się Śuka. Do ubarwienia papugi przyrównane są maści pewnych koni (2.25.19). Pióra papug służą jako ozdoby dla leśnych ludów, takich jak kambhodźowie (7.22.3).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Psittacula kremeri''<br /> * '''inne nazwy:''' ''vāgmin'' (29*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 126*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Rose-ringed Parakeet (Psittacula krameri) feeding on Indian Coral Tree at Kolkata I IMG 3989.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Papuga - śuka1.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śvan'' ======<br /> |'''pies indyjski''' (hind. deśi; ang. pariah/pye dog ) – starożytna grupa psów półdzikich, żyjących w pobliżu ludzkich siedzib. Termin pariah pochodzi od południowoindyjskiej kasty paraiyar lub od słowa ''pāhī'' w hindi (outsider). Ich szkielety zostały odnalezione w Mohenjo-daro, a przedstawienia na malowidłach naskalnych z neolitu w jaskini Bhimbetka. Psy uważane są za podgatunek euroazjatyckiego wilka (oddzielenie nastąpiło 125 tys. lat temu) lub kojotów i szakali. Jako odrębny gatunek funkcjonują od 15-40 tys. lat. Do udomowienia psa doszło 12-17 tys. lat temu. Były one wykorzystywane do polowań, jako psy stróżujące, a potem pasterskie.<br /> <br /> <br /> Choć w późniejszej tradycji indyjskiej pies jest uważany za zwierzę nieczyste, to w MBh zachowały się fragmenty, z których można wnioskować o jago ważnej kulturowej roli. Psy uważane są za potomków suki nazywanej Sarama (''Saramā''). Pojawia się ona w RV jako pies Indry i matka czterookiego moręgowatego psa Jamy. Niektóre fragmenty sugerują, że był to pies pasterski (odszukuje skradzione bydło), stąd też jego wysoka ranga społeczna. W MBh (1.3.1-4) Sarama przeklina Dźanamedźaję za to, że jej syn (''sārameya'') został pobity przez braminów, choć nie polizał, a nawet nie spojrzał na jadło ofiarne. Wzmianka ta może świadczyć o zmieniającej się roli społecznej psa i konflikcie braminów ze społecznościami pasterskimi. Pies towarzyszy również w drodze w Himalaje Judhiszthirze. Król odmawia wstąpienia do niebios, jeśli miałby porzucić wierne mu stworzenie (17.3.7-15).<br /> <br /> * '''łacina''': ''Canis familiaris''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sārameya'' (5), ''saramā'' (5), ''śālāvṛka'' (9*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 153<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Wilde huendin am stillen.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Pies - svan.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śvāvidh'' ======<br /> |'''jeżozwierz indyjski''' – gryzoń z rodziny jeżozwierzowatych, o długości ciała do 80 cm. Na grzbiecie i ogonie ma długie kolce. Zamieszkuje skaliste tereny, żywi się roślinami. W sanskrycie jego imię często wiązane jest z terminem „strzałka” (''śalya''): ''śalya,'' ''śarya, śalala, śalākā, śalyaka, śallaka, śallakī, vajraśalya''. Jednak najpopularniejsze w MBh określenie nazywa go „przeszywaczem psów” (''śvāvidh''), co jasno ukazuje zdolność odstraszania przeciwników. Terminem ''kamaṭha'' określa się zarówno żółwia, bambus jak i jeżozwierza, ale w MBh występuje on jedynie na określenie skorupy żółwia używanej jako tarcza oraz bambusa. Kolce jeżozwierza (''śalala'') wykorzystywane są w metaforze wojownika przebitego licznymi strzałami „niczym jeżozwierz [najeżony] kolcami” (''śvāvidhaṃ śalalair iva'', 7.44.20).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Hystrix indica''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śalya'' (421*), ''śalyaka'' (4),  ''śalala'' (3)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 12<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Hystrix indica.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''śyena'' ======<br /> |'''ptak drapieżny''' (''śyena'') – tym terminem w sanskrycie określa się wszelkie ptaki drapieżne (jastrząb, sokół, orzeł). Bardowie zauważają, że polują one na gołębie, czego wyraz znajduje się w opowieści o królu Śibim (3.130-131) – Indra przyjmuje postać jastrzębia (''śyena'') i goni boga ognia w postaci gołębia (''kapota''). Polowanie ptaków drapieżnych na zające pojawia się w określeniu „zabójca zajęcy” (''śaśaghātin, śaśādana''), polowanie na mniejsze ptactwo w określeniu „wróg ptaków” (''patadbhīru, khagāntaka''), a ogólnie drapieżność w określeniach „chwytacz” (''grāhaka''), „zabójca” (''māraka''), „mięsożerca” (''kravyāda, āmiṣagṛddhin''). W MBh termin ten używany jest na określenie jednej z formacji militarnych oraz jednego z typów ołtarzy ogniowych. Autorzy zauważają lot spadający tych ptaków (''patana''), wykorzystywany w metaforach niespodziewanego ataku (7.72.27). Z powodu szybkiego ruchu określa się je terminem „prędkie” (''vegin'', 10.1.37; ''tarasvin'' 1.28.24), a ponieważ zwiastują przyszłość terminem „zesłane przez przeznaczenie” (''āpatika'' – nie występuje w MBh). Inne określenia ptaka drapieżnego to „rozrywający pazurami” (''nakhadāraṇa''), „mający zamknięte oczy” (''kūṇitekṣaṇa''). Określa się go też terminem ''puṅkh''a, który w MBh przeważnie oznacza lotki strzały (najczęściej dookreślone terminem „złote”).<br /> <br /> * '''inne nazwy:''' ''śyena, puṅkha'' (181*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 71 <br /> <br /> '''jastrząb''' – podrodzina ptaków jastrzębiowatych, głównie zamieszkujących lasy. Charakteryzują się stosunkowo krótkimi a szerokimi skrzydłami i długim ogonem. Niektóre z nich (np. gadożer zwyczajny, ''Circaetus gallicus'') polują na gady. W sanskrycie zwraca się uwagę na ich ciemnoniebieskie ubarwienie (''sthūlanīla,''  ''nīlapiccha'' – terminy nie występują w MBh).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Accipitrinae''<br /> <br /> <br /> '''sokół''' – podrodzina ptaków sokołowatych. Wąskie długie skrzydła, krótki, zakończony hakiem dziób z „sokolim zębem” – wyrostkiem na dolnej części. Wyrostek ten pozwala im uśmiercać ofiary chwytem za kark. W Indiach powszechnie występuje sokół wędrowny (Falco peregrinus)<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Falconinae''<br /> <br /> <br /> '''orzeł''' (''garuḍa'') – zwyczajowe określenie kilku gatunków ptaków z rodziny jastrzębiowatych. Charakteryzują się masywną sylwetką, skrzydła z rozłożonymi jak palce piórami, masywny dziób, pióra na dolnej części nogi („spodnie”). W Indiach występują: orzeł stepowy (''Aquila nipalensis''), orzeł sawannowy (''Aquila rapax''), orzeł cesarski (''Aquila heliaca''), orzeł przedni (''Aquila chrysaetos''), orzeł południowy (''Aquila fasciata''). Czasem zalicza się do nich również gadożery (''Circaetus''), ptaki żywiące się wężami, z których w Indiach występuje gadożer zwyczajny (''Circaetus gallicus''). To ten ptak mógł się stać inspiracją do opowieści o odwiecznej wrogości między wężami i orłami, czy określeń takich jak „zabójca węży” (''pannagasūdana'', 1.14.22). W MBh jest to przede wszystkim określenie na syna Winaty, pierwszego z orłów i wierzchowca Wisznu.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Aquila; Circaetus gallicus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''garuḍa''<br /> * '''liczba wzmianek:''' 82<br /> <br /> <br /> '''rybołów''' (''kurara'') – jedyny gatunek z rodziny rybołowów. Potrafi nurkować i przez chwilę utrzymywać się na powierzchni wody. W MBh wymienia się je z ptakami wodnymi (1.143.16). Nazywane są „zjadaczami ryb” (''matsyanāśana'' – termin nie występuje w MBh) oraz „krzyczącymi” (''utkrośa'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Pandion haliaetus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kurara, utkrośa'' (1)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 8<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Circaetus gallicus 02.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Peregrine Falcon Kobble.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Aravalli BiodivPark Gurgaon DSC9208 steppe eagle.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Osprey.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tarakṣu'' ======<br /> |'''hiena pręgowana''' – występuje na otwartych przestrzeniach (północna Afryka, Bliski Wschód, Indie), gdzie dostępna jest woda. Długość ciała do 115 cm, waga do 34 kg. Umaszczenie od jasnoszaro-żółtego do buro-szarego, na bokach ciała ciemne pręgi. Żywi się padliną i resztkami pozostawionymi przez inne zwierzęta. Określenia przydawane hienie (nie występują w MBh) to: „żywiąca się zwierzętami” (''mṛgāda, mṛgājīva'') „odrażająca/brzydka” (''bheruṇḍa, ghoradarśana''). W MBh wymieniana wśród zwierząt groźnych (3.146.48), żyjących w lesie (''vanaukas''), oraz na listach pośród antybogów, węży i rakszasów (1.219.1). Pojawia się w metaforze licznych wojowników otaczających oponenta (3.22910).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Hyaena hyaena''<br /> * '''inne nazwy:''' ''daṃṣṭrin'' (3*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 9<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Striped Hyena Adult.jpg|centruj|bezramki|115x115px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''tittiri'' ======<br /> |'''frankolin indyjski (kuropatwa)''' – ptak z rodziny kurowatych charakterystyczny dla subkontynentu indyjskiego. Długość ciała do 35 cm, masa ok. 270 g. Zamieszkuje tereny trawiaste i zarośla, często w pobliżu upraw. Bardzo wcześnie udomowiony w północnych Indiach. Od jej nazwy powstała szkoła Jadźurwedy (''taittirīya'') i teksty z nią związane (np. ''Taittirīyopaniṣad''). W MBh występuje najczęściej na określenie ubarwienia koni. Inny termin określający kuropatwę ''kṛkara'' występuje w MBh jako nazwa bębna (7.38.30). Krewnym frankolina jest sławny indyjski przedstawiciel kurowatych – góropatwa azjatycka (''cakora'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Francolinus pondicerianus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''tittirika'' (1), ''kṛkara'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 10<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Grey Francolin.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''ulūka'' ======<br /> |'''sowa''' – rząd ptaków drapieżnych polujących nocą, posiadają zdolność widzenia stereoskopowego i doskonały słuch. Charakterystycznymi dla Indii gatunkami sów są: '''puchacz indyjski''' (''Bubo bengalensis'') czy żyjąca w lasach tropikalnych '''puchówka indyjska''' (''Phodilus badius''). Sowy uważane są w tradycji indyjskiej za zaprzysiężonych wrogów wron, co wyrażają ich określenia: „wróg wron”, „zjadacz wron” (''kākāri'', ''nakhāśin'' – nieobecna w MBh). Do wrogości obu gatunków ptaków nawiązuje wizja, która zainspirowała Aśwatthamanę do nocnej rzezi dokonanej w obozie Pandawów (10.1.34-42). W nocy w gałęziach banianu widzi on jak potężna sowa zabija uśpione wrony, rozrywając ich ciała na kawałki. Inne nazwy sowy wskazują na jej nocny tryb życia: „mroczna” (''tāmasa''), „żerująca w nocy” (''niśācara''), „ślepa w dzień” (''divāndha''). Kilka z określeń ma charakter dźwiękonaśladowczy (''hikkā, ghūka'').<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Strigiformes''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kauśika'' (4), ''niśācara'' (34*), ''hikkā'' (1*), ''śatamanyu'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 73*<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian eagle owl wings spread.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Oriental Bay Owls (7856720844).jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''ūrṇanābhi'' ======<br /> |'''pająk''' – (dosł. włóknopępki) rząd pajęczaków, posiadają głowotułów i odwłok oraz 6 par odnóży (4 pary krocznych, szczękoczułki z gruczołem jadowym i nogogłaszczki zakończone pazurem). Charakterystyczną cechą pająków są gruczoły przędne wydzielające lepką substancję krzepnącą w zetknięciu z powietrzem (nić przędna). W MBh pojawia się w metaforach beznadziejnej sytuacji –  pochwycenie muchy (''maśaka'') przez pająka (7.99.3). Jednak najważniejszą metaforą z nim związaną jest porównanie Boga stwarzającego światy do pająka wysnuwającego włókna nici (12.187.48; 12.12.47; 12.241.2). Tradycja zwraca uwagę na sieć pajęczą (''tantu, ūrṇā)'', nić pajęczą (''sūtra'') oraz pajęcze jajka (''paṭṭa''). Termin ''hālāhala'' nazywający pająka w MBh oznacza truciznę powstałą z ubijania oceanu mleka. Pająka w sanskrycie określa się terminem ośmionogi (''aṣṭāpada''), ale w MBh nie występuje w tym znaczeniu. Inne popularne określenia pająka (nie występują w MBh): ''lūtā, śalaka.''<br /> * '''łacina:''' ''Aranea''<br /> * '''inne nazwy:''' ''hālāhala'' (3*), ''aṣṭāpada'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 4<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian Spider 2.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Australian garden orb weaver spider spinneret.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''uṣṭra'' ======<br /> |'''wielbłąd''' – ssaki z rodziny wielbłądowatych,  hodowane jako wierzchowce, zwierzęta juczne, dla mleka, mięsa, wełny i skóry. W Indiach mogły być znane dwa gatunki. Wielbłąd dwugarbny (baktrian) występuje na stepach Azji, udomowiony 2500 p.n.e. w Baktrii (północny Irak). Od wielbłąda jednogarbnego jest tęższy, nieco mniejszy i ma obfitsze owłosienie. Wykorzystywano go do transportu na Jedwabnym Szlaku. Wielbłąd jednogarbny (dromader) występuje w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie. Dziś na subkontynencie występują głównie dromadery. Baktriany mogły pojawiać się w Gandharze, mającej stały kontakt z Baktrią, do której odbijał Jedwabny Szlak.<br /> <br /> <br /> W MBh najczęściej pojawia się na listach zwierząt udomowionych (''go, aśva, khara, mahiṣa,'' 1.58.28). Służył jako zwierzę wierzchowe (5.141.40; 9.34.16). W metaforyce wykorzystuje się stan podniecenia wielbłąda docierającego do zbiornika z wodą przy opisach niecierpliwości (6.22.13). Opowieści o wielbłądzie pojawiają się w MBh 12.113 i 171.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Camelus''<br /> * '''inne nazwy:''' ''dhūmra'' (3*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 43<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Temee.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Camel Profile, near Silverton.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vānara'' ======<br /> |'''małpa''' – ssaki naczelne, w Indiach najczęściej spotykane są dwa gatunki: '''makaki królewskie''' (''Macaca mulatta'') oraz '''szare langury''' (''Semnopithecus entellus''). MBh (1.60.62) wprowadza podział na trzy rodzaje małp: ''hari'', ''vānara'', ''golāṅgūla''. Termin ''hari'' (czerwono-brązowy) może odnosić się do makaków. Czarnopyskie, długoogoniaste langury nazwane są ''golāṅgūla''. Ostatnie z określeń (''vānara'') może być traktowane jako nazwa mitycznych człekokształtnych istot, które pomagały Ramie w jego podboju Lanki. Małpy raz klasyfikowane są jako potomkowie Pulastji wraz z mitycznymi istotami (''rākṣasa'', ''kiṃnara'', ''yakṣa'', 1.60.7), innym razem umieszczane są wśród zwierząt dzikich (6.5.13). Ich matką ma być córka Nieprawości (''Adharma'') i Mocogniewnej (''Krodhavaśā'') – Hari (''Harī'', 1.60.62). Małpy często występują wraz z niedźwiedziami (''ṛkṣa''). Określa się je „zwierzętami drzewnymi” (''śākhāmṛga'') oraz „skaczącymi” (''plavaga''), choć ostatni termin może określać również żabę.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Simiiformes''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kapi'' (53), ''śākhāmṛga'' (8), ''golāṅgūla'' (5), ''hari'' (229*), ''plavaga'' (10*)<br /> * '''liczba wzmianek: ''' 119<br /> |[[Plik:Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Monkeyfamily.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |[[Plik:Małpa - vanara.jpg|centruj|bezramki|100x100px]][[Plik:Offering of a bowl of honey to the Blessed One by a monkey Sanchi Stupa 1 Northern Gateway.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''varāha'' ======<br /> |'''dzik/świnia''' – przodkiem świni domowej (''Sus domestica'') jest dzik euroazjatycki (''Sus scrofa'') zamieszkujący prawie cały obszar Euroazji. W Indiach występuje odmiana dzika indyjskiego (''Sus scrofa cristatus''). Charakteryzuje się on niezwykle długą grzywą biegnącą wzdłuż grzbietu i spiczastym pyskiem. Zwierzę to koegzystowało z człowiekiem już 13 000 p.n.e., udomowione jakieś 7000 p.n.e. Hodowane dla mięsa, skóry i szczeciny. Indyjskie udomowione świnie mają dużo więcej wspólnego z dzikami niż ich europejscy krewni. Świnia i bawół zostały podarowane Karttikeji przez rakszasów (13.86.21). Wisznu pojawia się jako świnia lub nosorożec (''ekaśṛṅga''), by wydobyć Ziemię z wodnych odmętów (12.330.27). Bardowie znają ją jako jedzącą nieczystości (''purīṣa''), co wykorzystywane jest w metaforze człowieka lubującego się w plotkach (1.69.9). Zauważają również jej upodobanie do taplania się w błocie (11.23.8). Pojawia się w opisie cykli reinkarnacyjnych – w jej ciele świadomość ma pozostawać przez pięć lat (13.112.44). Dzik widnieje jako godło na sztandarze Dźajadrathy (7.42.3). W MBh częściej występuje ze zwierzętami dzikimi niż udomowionymi.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Suidae''<br /> * '''inne nazwy:''' ''sūkara'' (8), ''kākola'' (5), ''gṛṣṭi'' (5*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 64<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Sus scrofa cristatus.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Dzik - varaha.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vṛka'' ======<br /> |'''wilk''' – drapieżny ssak z rodziny psowatych. Na terenie Indii występują dwa gatunki: '''wilk himalajski''' (''Canis himalayensis'') i wywodzący się od niego '''wilk indyjski''' (''Canis indica''). W terminologii sanskryckiej jego imię łączone jest z problemami, jakich przysparza pasterzom: „zjadacz owiec” (''avibhuj''), „pożeracz cieląt” (''vatsādana''), „niszczyciel bydła” (''gonāśana''), „ludożerca” (''janāśana''). Bardowie nazywają go też „chciwym zwierzęciem” (''īhāmṛga''). Najpopularniejsza w MBh nazwa wilka – ''vṛka'' – ma źródło indoeuropejskie (pol. wilk; ros. volk; niem. Wolf) i niosła znaczenie rozdzierania. Jednak sanskrycki czasownik ''vṛk'' znaczy raczej zabierać, a terminem ''vṛka'' określa się też złodzieja. Jedno z popularnych imion Bhimy brzmi ''Vṛkodara'' (Wilczybrzuch), co wskazuje na utożsamianie tego zwierzęcia z łakomstwem. Wilk w stadzie bydła jest metaforą bohatera otoczonego słabymi wrogami (6.60.27). Słabszy przeciwnik zabijający silniejszego porównywany jest do wilka zabijającego lwa (6.16.18). Beznadziejność czyjejś sytuacji porównywana jest do łani (''pṛṣatī'') otoczonej wilkami (7.1.26).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Canis indica / Canis lupus pallipes '' lub ''Canis himalayensis''<br /> * '''inne nazwy:''' ''īhāmṛga'' (3), ''koka'' (2*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 42<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Tibetan Wolf By Stanzin (Stakpa) cropped.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> | colspan=&quot;2&quot; |[[Plik:Indian Wolf Photo Dhaval Vargiya.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vṛścika'' ======<br /> |'''skorpion''' – rząd pajęczaków. W Indiach występują m.in.: indyjski skorpion czerwony (''Hottentotta tamulus''), czarny skorpion bengalski (''Heterometrus bengalensis''), wielki skorpion leśny (''Heterometrus swammerdami''), skorpion gruboogonowy (''Androctonus''). Posiadają cztery pary odnóży kroczących, nogogłaszczki zakończone szczypcami i segmentowany odwłok z kolcem jadowym. Nazywane również (terminy niewystępujące w MBh): ''āli, druṇa, droṇa'',  ''pucchakaṇṭaka'' („mający żądło w ogonie”). W MBh pojawia się termin ''ali'' („posiadający żądło”), który wskazuje na skorpiona, ale z kontekstu wynika, że  oznacza on  pszczołę. W MBh zwraca się uwagę na jego truciznę (''viṣa'' 8.27.83). W indyjskiej tradycji astronomicznej pojawia się jako jeden ze znaków zodiaku (Skorpion).<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Scorpiones''<br /> * '''inne nazwy:''' ''kālaka'' (2*), ''ali'' (1*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 2<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Scorpion Photograph By Shantanu Kuveskar.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |-<br /> |<br /> ====== ''vyāghra'' ======<br /> |'''tygrys bengalski''' – podgatunek tygrysa azjatyckiego z rodziny kotowatych. Ubarwienie pomarańczowo-brązowe z czarnymi pręgami. Długość ciała do 290 cm, masa do 230 kg. Czwarte pod względem częstości występowania zwierzę w MBh. ''Vyāghra'' (termin pochodzi od słowa „węszyć”) jest częstym określeniem człowieka dzielnego (''puruṣavyāghra, naravyāghra, manujavyāghra''), a ''śārdūla'' dodaje się do rodu lub tytułu królewskiego (''rājaśārdūla, nṛpaśārdūla, kuruśārdūla, bhṛguṣārdūla''). Protoplastką tygrysów i innych kotowatych w MBh jest córka Adharmy i Krodhawaśi Tygrysica (''Śārdūlī'').  Pojawia się w metaforach niepokonanego wojownika mierzącego się ze słabym przeciwnikiem (zwierzyna płowa). Tygrys może występować pod nazwą ''dvīpin'' (dosł. mający wyspy / cętkowany), ale określenie to bardziej pasuje do ''' '''lamparta.<br /> <br /> * '''łacina:''' ''Panthera tigris tigris''<br /> * '''inne nazwy:''' ''śārdūla'' (333), ''dvīpin'' (29*)<br /> * '''liczba wzmianek:''' 710<br /> | colspan=&quot;4&quot; |[[Plik:Panthera tigris tigris.jpg|centruj|bezramki|100x100px]]<br /> |}<br /> [[Category:Fauna]]</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=File:Sarus_Crane_I_IMG_8628.jpg&diff=3399 2022-12-01T09:15:28Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>kraunca - żuraw indyjski</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Struktura_MBh&diff=3376 2022-10-11T19:49:55Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>== Tabela struktury MBh ==<br /> przygotowana na podstawie tytułów sekcji z: Jacobi 2013, dostosowanych do wydania krytycznego (informacje z kolofonów). Liczby strof z wydania krytyczne według Brockington 1998: 60-61&lt;ref&gt;Brockington, J. L. 1998. ''The Sanskrit Epics''. BRILL.&lt;/ref&gt;. <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Rozdziały'''<br /> <br /> '''(''adhyāya'')'''<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Sekcje (''upaparvan'') / Epizody (''upākhyāna'')'''<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Liczba strof'''<br /> <br /> '''Streszczenie'''<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === I Księga początku (''Ādi'') ===<br /> |-<br /> |1<br /> |Spis treści (''Anukramaṇī'')<br /> | rowspan=&quot;19&quot; |'''Strofy''': 7196 (12 759)*<br /> <br /> '''Proza''': 156<br /> <br /> * Ofiara w lesie Najmisza<br /> * Ofiara wężowa Dźanamedźaji<br /> * Genealogia rodu Bharatów<br /> * Narodziny i wczesne lata życia książąt do spalenia lasu Khandawa<br /> |-<br /> |2<br /> |Streszczenie (''Parvasaṃgraha'')<br /> |-<br /> |3<br /> |Pauszja (''Pauṣya'')<br /> |-<br /> |4-12<br /> |Pauloma (''Pauloma'')<br /> |-<br /> |13-53<br /> |Astika (''Āstīka'')<br /> |-<br /> |54-61<br /> |Zstąpienie pierwszych dynastii (''Ādivaṃśāvataraṇa'')<br /> |-<br /> |62-127<br /> |Narodziny (''Sambhava'')<br /> |-<br /> |128-138<br /> |Dom z szelaku (''Jatugṛha'')<br /> |-<br /> |139-142<br /> |Zabicie Hidimby (''Hidimbavadha'')<br /> |-<br /> |143-152<br /> |Zabicie Baki (''Bakavadha'')<br /> |-<br /> |153-173<br /> |Ćitraratha (''Caitraratha'')<br /> |-<br /> |174-189<br /> |Ceremonia wyboru męża (''Draupadīsvayamvara'')<br /> |-<br /> |190-191 <br /> |Ślub Draupadi (''Vaivāhika'')<br /> |-<br /> |192-198<br /> |Przybycie Widury (''Vidurāgamana'')<br /> |-<br /> |199-204<br /> |Zdobycie królestwa (''Rājyalābha'')<br /> |-<br /> |205-210<br /> |Ardźuna udaje się do lasu (''Arjunavanavāsa'')<br /> |-<br /> |211-213 <br /> |Porwanie Subhadry (''Subhadrāharaṇa'')<br /> |-<br /> |214<br /> |Prezent ślubny (''Haraṇahārika'')<br /> |-<br /> |<br /> 215-225 <br /> |<br /> Spalenie lasu Khandawa (''Khāṇḍavadāha'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === II Księga sali zgromadzeń (''Sabhā'') ===<br /> |-<br /> |1-4<br /> |Wzniesienie sali zgromadzeń (''Sabhākriyā'')<br /> | rowspan=&quot;10&quot; |'''Strofy''': 2390 (5113)<br /> * Wzniesienie domu zgromadzeń (''sabhā'') w Indraprastsze<br /> * Koronacja Judhiszthiry<br /> * Gra w kości<br /> * Obnażenie Draupadi (rozdział 61)<br /> * Wygnanie Pandawów<br /> |-<br /> |5-11<br /> |Stróże kierunków (''Lokapālasabhākhyana'')<br /> |-<br /> |12-15<br /> |Przygotowania do koronacji (''Rajasūyārambha'')<br /> |-<br /> |16-22<br /> |Zabicie Dźarasandhy (''Jarasaṃdhavadha'')<br /> |-<br /> |23-29<br /> |Podboje (''Digvijaya'')<br /> |-<br /> |30-32<br /> |Koronacja (''Rajasūya'')<br /> |-<br /> |33-36<br /> |Ofiarowanie arghy (''Arghābhiharaṇa'')<br /> |-<br /> |37-42<br /> |Zabicie Śiśupali (''Śiśupālavadha'')<br /> |-<br /> |43-65<br /> |Gra w kości (''Dyūta'')<br /> |-<br /> |<br /> 66-72<br /> |Wtórna gra w kości (''Anudyūta'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === III Księga leśna (''Araṇya'') ===<br /> |-<br /> |1-11<br /> |Las (''Araṇyaka'')<br /> | rowspan=&quot;29&quot; |'''Strofy''': 10141 (13 101)<br /> <br /> '''Proza''': 84<br /> <br /> * Dwanaście lat wygnania<br /> * Podróże Ardźuny<br /> * Porwanie Draupadi<br /> * Spotkania z wieszczami i ich opowieści<br /> |-<br /> |12<br /> |Zabicie Kirmiry (''Kirmīravadha'')<br /> |-<br /> |13-23<br /> |Zabicie Saubhy (''Saubhavadha'')<br /> |-<br /> |24-36<br /> |Las Dwaita (''Dvaitavanapraveśa'')<br /> |-<br /> |37<br /> |Las Kamjaka (''Kāmyakavana'')<br /> |-<br /> |38-42<br /> |Spotkanie z Kiratą (''Kairāta'')<br /> |-<br /> |43-45<br /> |Wizyta w świecie Indry (''Indralokagamana'')<br /> |-<br /> |46-48<br /> |Lament Dhrytarasztry (''Dhṛtarāṣṭravilāpa'')<br /> |-<br /> |49-78<br /> |Opowieść o Nali (''Nalopākhyāna'')<br /> |-<br /> |80-165<br /> |Pielgrzymka (''Tīrthayātrā'')<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;5&quot; |<br /> |110-113 Ryśjaśrynga (''Ṛśyaśṛṅgopākyāna'')<br /> |-<br /> |132-134 Asztawakra (''Aṣṭāvakrīya'')<br /> |-<br /> |135-139 Jawakrita (''Yavakrītopākhyāna'')<br /> |-<br /> |154 Zabicie Dźatasury (''Jaṭāsuravadha'')<br /> |-<br /> |155-165 Gandhamadana (''Gandhamādanapraveśa'')<br /> |-<br /> |166-173<br /> |Niwatakawaćowie (''Nivātakavaca'')<br /> |-<br /> |174-178<br /> |Boa (''Ajagara'')<br /> |-<br /> |179-221<br /> |Spotkanie z Markandeją (''Mārkaṇḍeyasamāsyā'')<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |<br /> |185 Opowieść o Rybie (''Matsyopākyāna'')<br /> |-<br /> |198-206 Śluby mężowskie (''Pitavratopākhyāna'')<br /> |-<br /> |222-224<br /> |Draupadi i Satjabhama (''Draupadīsatyabhāmāsaṃvāda'')<br /> |-<br /> |225-243<br /> |Wyprawa do siedziby pasterskiej (''Ghoṣayātrā'')<br /> |-<br /> |244<br /> |Gazela ze snu (''Mṛgasvapnabhaya'')<br /> |-<br /> |245-247<br /> |Naczynie z ryżem (''Vrīhīdrauṇika'')<br /> |-<br /> |248-257<br /> |Porwanie Draupadi (''Draupadīpramātha'')<br /> |-<br /> |258-275<br /> |Opowieść o Ramie (''Rāmopākhyāna'')<br /> |-<br /> |277-283<br /> |Opowieść o Sawitri (''Sāvitryupākyāna'')<br /> |-<br /> |284-294<br /> |Kradzież kolczyków (''Kuṇḍalaharaṇa'')<br /> |-<br /> |<br /> 295-299<br /> |Drewienka ofiarne (''Āraṇeya'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === IV Księga Wiraty (''Virāṭa'') ===<br /> |-<br /> |1-12<br /> |Przybycie Pandawów (''Pāṇḍavapraveśa'')<br /> | rowspan=&quot;4&quot; |'''Strofy''': 1834 (5019)<br /> * Rok na dworze Wiraty<br /> * Zabicie Kićaki<br /> * Porwanie krów i walka z Kaurawami<br /> |-<br /> |13-23<br /> |Zabicie Kićaki (''Kīcakavadha'')<br /> |-<br /> |24-62<br /> |Kradzież krów (''Gograhaṇa'')<br /> |-<br /> |67<br /> |Ślub (''Vaivāhika'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === V Księga starań (''Udyoga'') ===<br /> |-<br /> |1-21<br /> |Gromadzenie armii (''Senodyoga'')<br /> | rowspan=&quot;17&quot; |'''Strofy''': 6063 (7198)<br /> * Przygotowania do wojny<br /> * Starania Kryszny o pokój<br /> * Podział stronnictw<br /> |-<br /> |22-32<br /> |Podróż Sańdźaji (''Sañjayāyāna'')<br /> |-<br /> |33-41<br /> |Pouczenia Widury (''Prajāgara/Viduranīti'')<br /> |-<br /> |42-45<br /> |Sanatsudźata (''Sanatsujāta'')<br /> |-<br /> |46-69<br /> |Przygotowanie do podróży (''Yānasaṁdhi'')<br /> |-<br /> |70-137<br /> |Posłowanie Pana (''Bhagavadyāna'')<br /> |-<br /> |94-103<br /> |Matali (''Mātalivarānveṣaṇa'')<br /> |-<br /> |104-121<br /> |Czyny Galawy (''Gālavacarita'')<br /> |-<br /> |107-109<br /> |Opis stron świata (''Digvarṇana'')<br /> |-<br /> |131-134<br /> |Pouczenia syna Widury (''Vidurāputrānuśāsana'')<br /> |-<br /> |138-141<br /> |Narodziny Karny (''Karṇotpattivāda'')<br /> |-<br /> |142-144<br /> |Spotkanie z Kunti (''Kuntīsamāgama'')<br /> |-<br /> |145-156<br /> |Pozyskiwanie wojsk (''Abhiniryāṇayātrā'')<br /> |-<br /> |157-160<br /> |Uluka posłańcem (''Ulūkadūtāgamana'')<br /> |-<br /> |161<br /> |Przybycie armii (''Senāniryāṇa'')<br /> |-<br /> |162-169<br /> |Kategorie rydwanników (''Rathātirathasaṁkhyā'')<br /> |-<br /> |170-197<br /> |Historia Amby (''Ambhopākhyāna'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === VI Księga Bhiszmy (''Bhīṣma'') ===<br /> |-<br /> |1-13<br /> |Struktura świata (''Jambūkhaṇḍanirmāṇa/Bhūmī'')<br /> | rowspan=&quot;6&quot; |'''Strofy''': 5406 (6468)<br /> * Zebranie się armii<br /> * Bhagawadgita (rozdziały 23-40)<br /> * Początek bitwy<br /> * Pokonanie Bhiszmy<br /> |-<br /> |<br /> |6-13 [[Opis Ziem (bhuvanakośa)|Opis Ziem (''Bhuvanakośa'')]]<br /> |-<br /> |14-42<br /> |Pieśń Pana (''Bhagavatgītā'')<br /> |-<br /> |<br /> |23-40 [[Pieśń Pana (bhagavatgītā)|Pieśń Pana (''Bhagavatgītā'')]]<br /> |-<br /> |43-117<br /> |Pokonanie Bhiszmy (''Bhīṣmavadha'')<br /> |-<br /> |<br /> |61-64 [[Pochwała Wasudewy (vāsudeva-stuti)|Pochwała Wasudewy (''Vāsudeva-stuti'')]]<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === VII Księga Drony (''Droṇa'') ===<br /> |-<br /> |1-15<br /> |[[Namaszczenie Drony (droṇābhiṣeka)|Namaszczenie Drony (''Droṇābhiṣeka'')]]<br /> | rowspan=&quot;8&quot; |'''Strofy''': 8112 (11 025)<br /> * Najdłuższa księga batalistyczna<br /> * 5 dni generalstwa Drony<br /> * Zabicie: Abhimanju, Dźajadrathy,  Ghatotkaći i Drony<br /> |-<br /> |16-31<br /> |[[Wespół przysięgający (saṃśaptakavadha)|Wespół przysięgający (''Saṃśaptakavadha'')]]<br /> |-<br /> |32-51<br /> |[[Zabicie Abhimanju (abhimānyuvadha)|Zabicie Abhimanju (''Abhimānyuvadha'')]]<br /> |-<br /> |52-60<br /> |[[Śmierć Dźajadrathy – noc (jayadrathavadha)|Śmierć Dźajadrathy – noc (''Jayadrathavadha'')]]<br /> |-<br /> |61-121<br /> |[[Śmierć Dźajadrathy – dzień (jayadrathavadha)|Śmierć Dźajadrathy – dzień (''Jayadrathavadha'')]]<br /> |-<br /> |122-154<br /> |Śmierć Ghatotkaćy (''Ghaṭotkacavadha'')<br /> |-<br /> |155-165<br /> |Śmierć Drony (''Droṇavadha'')<br /> |-<br /> |166-173<br /> |Pocisk Narajany (''Nārāyaṇāstramokṣa'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === VIII Księga Karny (''Karṇa'') ===<br /> |-<br /> |1-69<br /> |Karna (''Karṇa'')<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |'''Strofy''': 3871 (6552)<br /> * Generalstwo Karny<br /> |-<br /> |<br /> |24 Tripura (''Tripuropākhyāna'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === IX Księga Śalji (''Śalya'') ===<br /> |-<br /> |1-28<br /> |Wstąpienie do jeziora (''Hradapraveśa'')<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |'''Strofy''': 3293 (3986)<br /> * Ostatni dzień bitwy<br /> * Generalstwo Śalji<br /> * Pielgrzymka Ramy wzdłuż Saraswati<br /> * Pojedynek Bhimy i Durjodhany<br /> |-<br /> |29-53<br /> |[[Pielgrzymka Ramy (rāmatīrthayātrā)|Pielgrzymka Ramy (''Rāmatīrthayātrā'')]]<br /> |-<br /> |<br /> 54-64<br /> |Walka maczugami (''Gadāyudha'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === X Księga uśpionych (''Sauptika'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-9<br /> |Atak na śpiących (''Sauptika'')<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |'''Strofy''': 772 (898)<br /> * Aśwatthaman, Krypa i Krytawarman atakują śpiący obóz Pandawów<br /> * Spotkanie z Dhrytarasztrą<br /> * Koronacja Judhiszthiry<br /> |-<br /> |10-18<br /> |Broń z łodygi trzcinowej (''Aiṣīkā'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XI Księga kobiet (''Strī'') ===<br /> |-<br /> |1-8<br /> |Zniweczenie smutku (''Viśoka'')<br /> | rowspan=&quot;4&quot; |'''Strofy''': 730 (869)<br /> * Rozpacz Gandhari i kobiet<br /> * Ofiary dla zmarłych<br /> |-<br /> |9-25<br /> |Lamentacja kobiet (''Strīvilāpa'')<br /> |-<br /> |26<br /> |Obrzędy pogrzebowe (''Śrāddha'')<br /> |-<br /> |<br /> 27<br /> |Ofiara z wody (''Jalapradānika'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XII Księga wyciszenia (''Śānti'') ===<br /> |-<br /> |1-128<br /> |Obowiązki króla (''Rajādharman'') – 4512 strof<br /> | rowspan=&quot;13&quot; |'''Strofy''': 12890 (16 565)<br /> '''Proza''': 57<br /> <br /> * Pouczenia Bhiszmy o polityce, cnocie i wyzwoleniu (''nīti, dharma, mokṣa'')<br /> *''Nārāyaṇīya'' (rozdziały 321-339)<br /> |-<br /> |129-167<br /> |Obowiązki w kryzysie (''Āpaddharma'') – 1560 strof<br /> |-<br /> |168-353<br /> |Wyzwolenie (''Mokṣadharma'') – 6737 strof, 57 prozą<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;10&quot; |<br /> |189-193 Recytacja modlitw (''Jāpakopākhyāna'')<br /> |-<br /> |203-210 Jaźń Wryszniego (''Vārṣṇeyādhyātma'')<br /> |-<br /> |211-212 Nauki Pańćaśikhy (''Pañcaśikhavākya'')<br /> |-<br /> |224-247 Pytania Śuki (''Śukānupraśna'')<br /> |-<br /> |248-250 Geneza śmierci (''Mṛtyūtpatti'')<br /> |-<br /> |253-257 Tuladhara i Dźadźali (''Tulādhārajājalisaṃvāda'')<br /> |-<br /> |260-262 Kapila i krowa (''Kapilagosaṃvāda'')<br /> |-<br /> |272-273 Zabicie Wrytry (''Vṛtravadha'')<br /> |-<br /> |321-339 Pochwała Narajany (''Nārāyaṇīya'')<br /> |-<br /> |340-353 Zbieractwo (''Uñchavṛttyupākhyāna'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XIII Księga pouczenia (''Anuśāsana'') ===<br /> |-<br /> |1-152<br /> |Darowizna (''Dānadharma'')<br /> | rowspan=&quot;9&quot; |'''Strofy''': 6536 (13 074)<br /> * Dalsze pouczenia Bhiszmy: prawo, obyczaje, kwestie rodzinne, sankhja<br /> * Śmierć Bhiszmy<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;7&quot; |<br /> |14-16 Chmuronios (''Meghavāhana'')<br /> |-<br /> |17 Tysiąc imion Śiwy (''Śivasahasranāma'')<br /> |-<br /> |19-22 Asztawakra i Dik (''Aṣṭāvakradiksaṃvāda'')<br /> |-<br /> |52-56 Ćjawana i Kuśika (''Cyavanakuśikasaṃvāda'')<br /> |-<br /> |61-68 Pochwała darowizny (''Dānapraśaṃsā'')<br /> |-<br /> |87-92 Ryty zaduszne (''Śrāddhakalpa'')<br /> |-<br /> |95-96 Śluby (''Śapatha'')<br /> |-<br /> |153-154<br /> |Wstąpienie Bhiszmy do nieba (''Svargārohaṇa'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XIV Księga ofiary z konia (''Aśva-medhika'') ===<br /> |-<br /> |1-15<br /> |Ofiara z konia (''Aśvamedhika'')<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |'''Strofy''': 2862 (4852)<br /> * Podboje Ardźuny<br /> * Judhiszthira składa ofiarę z konia<br /> *''Anugītā'': Ardźuna prosi Krysznę o powtórzenie nauk<br /> |-<br /> |16-96<br /> |Kontynuacja pieśni Pana (''Anugītā'')<br /> |-<br /> |<br /> |16-51 Kontynuacja pieśni Pana (''Anugītā'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XV Księga pustelnicza (''Āśramavāsika'') ===<br /> |-<br /> |1-35<br /> |Zamieszkanie w pustelni (''Āśramavāsa'')<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |'''Strofy''': 1062 (1179)<br /> * Odejście do lasu i śmierć Dhrytarasztry, Gandhari i Kunti<br /> |-<br /> |36-44<br /> |Spotkanie z synem (''Putradarśana'')<br /> |-<br /> |<br /> 45-47<br /> |Przybycie Narady (''Nāradāgamana'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XVI Księga maczugi (''Mausala'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-9<br /> |Maczuga (''Mausala'')<br /> |'''Strofy''': 237 (349)<br /> <br /> * Wyniszczenie dynastii Jadawów<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XVII Księga odejścia (''Mahāprasthānika'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-3<br /> |Odejście Pandawów (''Mahāprasthānika'')<br /> |'''Strofy''': 106 (125)<br /> <br /> * Pandawowie opuszczają królestwo<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XVIII Księga wstąpienia do niebios (''Svargārohaṇa'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-5<br /> |Wstąpienie do nieba (''Svargārohaṇa'')<br /> |'''Strofy''': 194 (324)<br /> <br /> * Śmierć Pandawowie<br /> * Mamaszczenie Parikszita<br /> * Ofiara Dźanamedźaji<br /> |-<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''SUMA'''<br /> |<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Rozdziały''': 1995 (średnio 37 strof)<br /> <br /> '''Strofy''': 73650 (11 2370)<br /> <br /> '''Proza''': 297<br /> |}<br /> <br /> * &lt;small&gt;W nawiasach podana jest uśredniona liczba strof w danej księdze wraz ze strofami usuniętymi z wydania krytycznego. Uśrednienia dokonano przez podzielenie przez dwa liczby wersów (każdy składający się z dwóch ćwiartek).&lt;/small&gt;<br /> * &lt;small&gt;Z wcięciem umieszczone są podsekcje, najczęściej sygnalizowane w kolofonach wydania krytycznego i umieszczone na liście Brockingtona 1998 (numery ich rozdziałów umieszczone są wraz z tytułami).&lt;/small&gt;<br /> <br /> == Przypisy ==</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Struktura_MBh&diff=3375 2022-10-11T19:38:35Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>== Tabela struktury MBh ==<br /> przygotowana na podstawie tytułów sekcji z: Jacobi 2013, dostosowanych do wydania krytycznego (informacje z kolofonów). Liczby strof z wydania krytyczne według Brockington 1998: 60-61&lt;ref&gt;Brockington, J. L. 1998. ''The Sanskrit Epics''. BRILL.&lt;/ref&gt;. <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Rozdziały'''<br /> <br /> '''(''adhyāya'')'''<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Sekcje (''parvan'') / Epizody (''upākhyāna'')'''<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Liczba strof'''<br /> <br /> '''Streszczenie'''<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === I Księga początku (''Ādi'') ===<br /> |-<br /> |1<br /> |Spis treści (''Anukramaṇī'')<br /> | rowspan=&quot;19&quot; |'''Strofy''': 7196 (12 759)*<br /> <br /> '''Proza''': 156<br /> <br /> * Ofiara w lesie Najmisza<br /> * Ofiara wężowa Dźanamedźaji<br /> * Genealogia rodu Bharatów<br /> * Narodziny i wczesne lata życia książąt do spalenia lasu Khandawa<br /> |-<br /> |2<br /> |Streszczenie (''Parvasaṃgraha'')<br /> |-<br /> |3<br /> |Pauszja (''Pauṣya'')<br /> |-<br /> |4-12<br /> |Pauloma (''Pauloma'')<br /> |-<br /> |13-53<br /> |Astika (''Āstīka'')<br /> |-<br /> |54-61<br /> |Zstąpienie pierwszych dynastii (''Ādivaṃśāvataraṇa'')<br /> |-<br /> |62-127<br /> |Narodziny (''Sambhava'')<br /> |-<br /> |128-138<br /> |Dom z szelaku (''Jatugṛha'')<br /> |-<br /> |139-142<br /> |Zabicie Hidimby (''Hidimbavadha'')<br /> |-<br /> |143-152<br /> |Zabicie Baki (''Bakavadha'')<br /> |-<br /> |153-173<br /> |Ćitraratha (''Caitraratha'')<br /> |-<br /> |174-189<br /> |Ceremonia wyboru męża (''Draupadīsvayamvara'')<br /> |-<br /> |190-191 <br /> |Ślub Draupadi (''Vaivāhika'')<br /> |-<br /> |192-198<br /> |Przybycie Widury (''Vidurāgamana'')<br /> |-<br /> |199-204<br /> |Zdobycie królestwa (''Rājyalābha'')<br /> |-<br /> |205-210<br /> |Ardźuna udaje się do lasu (''Arjunavanavāsa'')<br /> |-<br /> |211-213 <br /> |Porwanie Subhadry (''Subhadrāharaṇa'')<br /> |-<br /> |214<br /> |Prezent ślubny (''Haraṇahārika'')<br /> |-<br /> |<br /> 215-225 <br /> |<br /> Spalenie lasu Khandawa (''Khāṇḍavadāha'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === II Księga sali zgromadzeń (''Sabhā'') ===<br /> |-<br /> |1-4<br /> |Wzniesienie sali zgromadzeń (''Sabhākriyā'')<br /> | rowspan=&quot;10&quot; |'''Strofy''': 2390 (5113)<br /> * Wzniesienie domu zgromadzeń (''sabhā'') w Indraprastsze<br /> * Koronacja Judhiszthiry<br /> * Gra w kości<br /> * Obnażenie Draupadi (rozdział 61)<br /> * Wygnanie Pandawów<br /> |-<br /> |5-11<br /> |Stróże kierunków (''Lokapālasabhākhyana'')<br /> |-<br /> |12-15<br /> |Przygotowania do koronacji (''Rajasūyārambha'')<br /> |-<br /> |16-22<br /> |Zabicie Dźarasandhy (''Jarasaṃdhavadha'')<br /> |-<br /> |23-29<br /> |Podboje (''Digvijaya'')<br /> |-<br /> |30-32<br /> |Koronacja (''Rajasūya'')<br /> |-<br /> |33-36<br /> |Ofiarowanie arghy (''Arghābhiharaṇa'')<br /> |-<br /> |37-42<br /> |Zabicie Śiśupali (''Śiśupālavadha'')<br /> |-<br /> |43-65<br /> |Gra w kości (''Dyūta'')<br /> |-<br /> |<br /> 66-72<br /> |Wtórna gra w kości (''Anudyūta'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === III Księga leśna (''Araṇya'') ===<br /> |-<br /> |1-11<br /> |Las (''Araṇyaka'')<br /> | rowspan=&quot;29&quot; |'''Strofy''': 10141 (13 101)<br /> <br /> '''Proza''': 84<br /> <br /> * Dwanaście lat wygnania<br /> * Podróże Ardźuny<br /> * Porwanie Draupadi<br /> * Spotkania z wieszczami i ich opowieści<br /> |-<br /> |12<br /> |Zabicie Kirmiry (''Kirmīravadha'')<br /> |-<br /> |13-23<br /> |Zabicie Saubhy (''Saubhavadha'')<br /> |-<br /> |24-36<br /> |Las Dwaita (''Dvaitavanapraveśa'')<br /> |-<br /> |37<br /> |Las Kamjaka (''Kāmyakavana'')<br /> |-<br /> |38-42<br /> |Spotkanie z Kiratą (''Kairāta'')<br /> |-<br /> |43-45<br /> |Wizyta w świecie Indry (''Indralokagamana'')<br /> |-<br /> |46-48<br /> |Lament Dhrytarasztry (''Dhṛtarāṣṭravilāpa'')<br /> |-<br /> |49-78<br /> |Opowieść o Nali (''Nalopākhyāna'')<br /> |-<br /> |80-165<br /> |Pielgrzymka (''Tīrthayātrā'')<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;5&quot; |<br /> |110-113 Ryśjaśrynga (''Ṛśyaśṛṅgopākyāna'')<br /> |-<br /> |132-134 Asztawakra (''Aṣṭāvakrīya'')<br /> |-<br /> |135-139 Jawakrita (''Yavakrītopākhyāna'')<br /> |-<br /> |154 Zabicie Dźatasury (''Jaṭāsuravadha'')<br /> |-<br /> |155-165 Gandhamadana (''Gandhamādanapraveśa'')<br /> |-<br /> |166-173<br /> |Niwatakawaćowie (''Nivātakavaca'')<br /> |-<br /> |174-178<br /> |Boa (''Ajagara'')<br /> |-<br /> |179-221<br /> |Spotkanie z Markandeją (''Mārkaṇḍeyasamāsyā'')<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |<br /> |185 Opowieść o Rybie (''Matsyopākyāna'')<br /> |-<br /> |198-206 Śluby mężowskie (''Pitavratopākhyāna'')<br /> |-<br /> |222-224<br /> |Draupadi i Satjabhama (''Draupadīsatyabhāmāsaṃvāda'')<br /> |-<br /> |225-243<br /> |Wyprawa do siedziby pasterskiej (''Ghoṣayātrā'')<br /> |-<br /> |244<br /> |Gazela ze snu (''Mṛgasvapnabhaya'')<br /> |-<br /> |245-247<br /> |Naczynie z ryżem (''Vrīhīdrauṇika'')<br /> |-<br /> |248-257<br /> |Porwanie Draupadi (''Draupadīpramātha'')<br /> |-<br /> |258-275<br /> |Opowieść o Ramie (''Rāmopākhyāna'')<br /> |-<br /> |277-283<br /> |Opowieść o Sawitri (''Sāvitryupākyāna'')<br /> |-<br /> |284-294<br /> |Kradzież kolczyków (''Kuṇḍalaharaṇa'')<br /> |-<br /> |<br /> 295-299<br /> |Drewienka ofiarne (''Āraṇeya'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === IV Księga Wiraty (''Virāṭa'') ===<br /> |-<br /> |1-12<br /> |Przybycie Pandawów (''Pāṇḍavapraveśa'')<br /> | rowspan=&quot;4&quot; |'''Strofy''': 1834 (5019)<br /> * Rok na dworze Wiraty<br /> * Zabicie Kićaki<br /> * Porwanie krów i walka z Kaurawami<br /> |-<br /> |13-23<br /> |Zabicie Kićaki (''Kīcakavadha'')<br /> |-<br /> |24-62<br /> |Kradzież krów (''Gograhaṇa'')<br /> |-<br /> |67<br /> |Ślub (''Vaivāhika'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === V Księga starań (''Udyoga'') ===<br /> |-<br /> |1-21<br /> |Gromadzenie armii (''Senodyoga'')<br /> | rowspan=&quot;17&quot; |'''Strofy''': 6063 (7198)<br /> * Przygotowania do wojny<br /> * Starania Kryszny o pokój<br /> * Podział stronnictw<br /> |-<br /> |22-32<br /> |Podróż Sańdźaji (''Sañjayāyāna'')<br /> |-<br /> |33-41<br /> |Pouczenia Widury (''Prajāgara/Viduranīti'')<br /> |-<br /> |42-45<br /> |Sanatsudźata (''Sanatsujāta'')<br /> |-<br /> |46-69<br /> |Przygotowanie do podróży (''Yānasaṁdhi'')<br /> |-<br /> |70-137<br /> |Posłowanie Pana (''Bhagavadyāna'')<br /> |-<br /> |94-103<br /> |Matali (''Mātalivarānveṣaṇa'')<br /> |-<br /> |104-121<br /> |Czyny Galawy (''Gālavacarita'')<br /> |-<br /> |107-109<br /> |Opis stron świata (''Digvarṇana'')<br /> |-<br /> |131-134<br /> |Pouczenia syna Widury (''Vidurāputrānuśāsana'')<br /> |-<br /> |138-141<br /> |Narodziny Karny (''Karṇotpattivāda'')<br /> |-<br /> |142-144<br /> |Spotkanie z Kunti (''Kuntīsamāgama'')<br /> |-<br /> |145-156<br /> |Pozyskiwanie wojsk (''Abhiniryāṇayātrā'')<br /> |-<br /> |157-160<br /> |Uluka posłańcem (''Ulūkadūtāgamana'')<br /> |-<br /> |161<br /> |Przybycie armii (''Senāniryāṇa'')<br /> |-<br /> |162-169<br /> |Kategorie rydwanników (''Rathātirathasaṁkhyā'')<br /> |-<br /> |170-197<br /> |Historia Amby (''Ambhopākhyāna'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === VI Księga Bhiszmy (''Bhīṣma'') ===<br /> |-<br /> |1-13<br /> |Struktura świata (''Jambūkhaṇḍanirmāṇa/Bhūmī'')<br /> | rowspan=&quot;6&quot; |'''Strofy''': 5406 (6468)<br /> * Zebranie się armii<br /> * Bhagawadgita (rozdziały 23-40)<br /> * Początek bitwy<br /> * Pokonanie Bhiszmy<br /> |-<br /> |<br /> |6-13 [[Opis Ziem (bhuvanakośa)|Opis Ziem (''Bhuvanakośa'')]]<br /> |-<br /> |14-42<br /> |Pieśń Pana (''Bhagavatgītā'')<br /> |-<br /> |<br /> |23-40 [[Pieśń Pana (bhagavatgītā)|Pieśń Pana (''Bhagavatgītā'')]]<br /> |-<br /> |43-117<br /> |Pokonanie Bhiszmy (''Bhīṣmavadha'')<br /> |-<br /> |<br /> |61-64 [[Pochwała Wasudewy (vāsudeva-stuti)|Pochwała Wasudewy (''Vāsudeva-stuti'')]]<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === VII Księga Drony (''Droṇa'') ===<br /> |-<br /> |1-15<br /> |[[Namaszczenie Drony (droṇābhiṣeka)|Namaszczenie Drony (''Droṇābhiṣeka'')]]<br /> | rowspan=&quot;8&quot; |'''Strofy''': 8112 (11 025)<br /> * Najdłuższa księga batalistyczna<br /> * 5 dni generalstwa Drony<br /> * Zabicie: Abhimanju, Dźajadrathy,  Ghatotkaći i Drony<br /> |-<br /> |16-31<br /> |[[Wespół przysięgający (saṃśaptakavadha)|Wespół przysięgający (''Saṃśaptakavadha'')]]<br /> |-<br /> |32-51<br /> |[[Zabicie Abhimanju (abhimānyuvadha)|Zabicie Abhimanju (''Abhimānyuvadha'')]]<br /> |-<br /> |52-60<br /> |[[Śmierć Dźajadrathy – noc (jayadrathavadha)|Śmierć Dźajadrathy – noc (''Jayadrathavadha'')]]<br /> |-<br /> |61-121<br /> |[[Śmierć Dźajadrathy – dzień (jayadrathavadha)|Śmierć Dźajadrathy – dzień (''Jayadrathavadha'')]]<br /> |-<br /> |122-154<br /> |Śmierć Ghatotkaćy (''Ghaṭotkacavadha'')<br /> |-<br /> |155-165<br /> |Śmierć Drony (''Droṇavadha'')<br /> |-<br /> |166-173<br /> |Pocisk Narajany (''Nārāyaṇāstramokṣa'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === VIII Księga Karny (''Karṇa'') ===<br /> |-<br /> |1-69<br /> |Karna (''Karṇa'')<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |'''Strofy''': 3871 (6552)<br /> * Generalstwo Karny<br /> |-<br /> |<br /> |24 Tripura (''Tripuropākhyāna'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === IX Księga Śalji (''Śalya'') ===<br /> |-<br /> |1-28<br /> |Wstąpienie do jeziora (''Hradapraveśa'')<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |'''Strofy''': 3293 (3986)<br /> * Ostatni dzień bitwy<br /> * Generalstwo Śalji<br /> * Pielgrzymka Ramy wzdłuż Saraswati<br /> * Pojedynek Bhimy i Durjodhany<br /> |-<br /> |29-53<br /> |[[Pielgrzymka Ramy (rāmatīrthayātrā)|Pielgrzymka Ramy (''Rāmatīrthayātrā'')]]<br /> |-<br /> |<br /> 54-64<br /> |Walka maczugami (''Gadāyudha'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === X Księga uśpionych (''Sauptika'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-9<br /> |Atak na śpiących (''Sauptika'')<br /> | rowspan=&quot;2&quot; |'''Strofy''': 772 (898)<br /> * Aśwatthaman, Krypa i Krytawarman atakują śpiący obóz Pandawów<br /> * Spotkanie z Dhrytarasztrą<br /> * Koronacja Judhiszthiry<br /> |-<br /> |10-18<br /> |Broń z łodygi trzcinowej (''Aiṣīkā'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XI Księga kobiet (''Strī'') ===<br /> |-<br /> |1-8<br /> |Zniweczenie smutku (''Viśoka'')<br /> | rowspan=&quot;4&quot; |'''Strofy''': 730 (869)<br /> * Rozpacz Gandhari i kobiet<br /> * Ofiary dla zmarłych<br /> |-<br /> |9-25<br /> |Lamentacja kobiet (''Strīvilāpa'')<br /> |-<br /> |26<br /> |Obrzędy pogrzebowe (''Śrāddha'')<br /> |-<br /> |<br /> 27<br /> |Ofiara z wody (''Jalapradānika'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XII Księga wyciszenia (''Śānti'') ===<br /> |-<br /> |1-128<br /> |Obowiązki króla (''Rajādharman'') – 4512 strof<br /> | rowspan=&quot;13&quot; |'''Strofy''': 12890 (16 565)<br /> '''Proza''': 57<br /> <br /> * Pouczenia Bhiszmy o polityce, cnocie i wyzwoleniu (''nīti, dharma, mokṣa'')<br /> *''Nārāyaṇīya'' (rozdziały 321-339)<br /> |-<br /> |129-167<br /> |Obowiązki w kryzysie (''Āpaddharma'') – 1560 strof<br /> |-<br /> |168-353<br /> |Wyzwolenie (''Mokṣadharma'') – 6737 strof, 57 prozą<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;10&quot; |<br /> |189-193 Recytacja modlitw (''Jāpakopākhyāna'')<br /> |-<br /> |203-210 Jaźń Wryszniego (''Vārṣṇeyādhyātma'')<br /> |-<br /> |211-212 Nauki Pańćaśikhy (''Pañcaśikhavākya'')<br /> |-<br /> |224-247 Pytania Śuki (''Śukānupraśna'')<br /> |-<br /> |248-250 Geneza śmierci (''Mṛtyūtpatti'')<br /> |-<br /> |253-257 Tuladhara i Dźadźali (''Tulādhārajājalisaṃvāda'')<br /> |-<br /> |260-262 Kapila i krowa (''Kapilagosaṃvāda'')<br /> |-<br /> |272-273 Zabicie Wrytry (''Vṛtravadha'')<br /> |-<br /> |321-339 Pochwała Narajany (''Nārāyaṇīya'')<br /> |-<br /> |340-353 Zbieractwo (''Uñchavṛttyupākhyāna'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XIII Księga pouczenia (''Anuśāsana'') ===<br /> |-<br /> |1-152<br /> |Darowizna (''Dānadharma'')<br /> | rowspan=&quot;9&quot; |'''Strofy''': 6536 (13 074)<br /> * Dalsze pouczenia Bhiszmy: prawo, obyczaje, kwestie rodzinne, sankhja<br /> * Śmierć Bhiszmy<br /> |-<br /> | rowspan=&quot;7&quot; |<br /> |14-16 Chmuronios (''Meghavāhana'')<br /> |-<br /> |17 Tysiąc imion Śiwy (''Śivasahasranāma'')<br /> |-<br /> |19-22 Asztawakra i Dik (''Aṣṭāvakradiksaṃvāda'')<br /> |-<br /> |52-56 Ćjawana i Kuśika (''Cyavanakuśikasaṃvāda'')<br /> |-<br /> |61-68 Pochwała darowizny (''Dānapraśaṃsā'')<br /> |-<br /> |87-92 Ryty zaduszne (''Śrāddhakalpa'')<br /> |-<br /> |95-96 Śluby (''Śapatha'')<br /> |-<br /> |153-154<br /> |Wstąpienie Bhiszmy do nieba (''Svargārohaṇa'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XIV Księga ofiary z konia (''Aśva-medhika'') ===<br /> |-<br /> |1-15<br /> |Ofiara z konia (''Aśvamedhika'')<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |'''Strofy''': 2862 (4852)<br /> * Podboje Ardźuny<br /> * Judhiszthira składa ofiarę z konia<br /> *''Anugītā'': Ardźuna prosi Krysznę o powtórzenie nauk<br /> |-<br /> |16-96<br /> |Kontynuacja pieśni Pana (''Anugītā'')<br /> |-<br /> |<br /> |16-51 Kontynuacja pieśni Pana (''Anugītā'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XV Księga pustelnicza (''Āśramavāsika'') ===<br /> |-<br /> |1-35<br /> |Zamieszkanie w pustelni (''Āśramavāsa'')<br /> | rowspan=&quot;3&quot; |'''Strofy''': 1062 (1179)<br /> * Odejście do lasu i śmierć Dhrytarasztry, Gandhari i Kunti<br /> |-<br /> |36-44<br /> |Spotkanie z synem (''Putradarśana'')<br /> |-<br /> |<br /> 45-47<br /> |Przybycie Narady (''Nāradāgamana'')<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XVI Księga maczugi (''Mausala'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-9<br /> |Maczuga (''Mausala'')<br /> |'''Strofy''': 237 (349)<br /> <br /> * Wyniszczenie dynastii Jadawów<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XVII Księga odejścia (''Mahāprasthānika'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-3<br /> |Odejście Pandawów (''Mahāprasthānika'')<br /> |'''Strofy''': 106 (125)<br /> <br /> * Pandawowie opuszczają królestwo<br /> |-<br /> ! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;|<br /> === XVIII Księga wstąpienia do niebios (''Svargārohaṇa'') ===<br /> |-<br /> |<br /> 1-5<br /> |Wstąpienie do nieba (''Svargārohaṇa'')<br /> |'''Strofy''': 194 (324)<br /> <br /> * Śmierć Pandawowie<br /> * Mamaszczenie Parikszita<br /> * Ofiara Dźanamedźaji<br /> |-<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''SUMA'''<br /> |<br /> ! style=&quot;text-align: center;&quot;|'''Rozdziały''': 1995 (średnio 37 strof)<br /> <br /> '''Strofy''': 73650 (11 2370)<br /> <br /> '''Proza''': 297<br /> |}<br /> <br /> * &lt;small&gt;W nawiasach podana jest uśredniona liczba strof w danej księdze wraz ze strofami usuniętymi z wydania krytycznego. Uśrednienia dokonano przez podzielenie przez dwa liczby wersów (każdy składający się z dwóch ćwiartek).&lt;/small&gt;<br /> * &lt;small&gt;Z wcięciem umieszczone są podsekcje, najczęściej sygnalizowane w kolofonach wydania krytycznego i umieszczone na liście Brockingtona 1998 (numery ich rozdziałów umieszczone są wraz z tytułami).&lt;/small&gt;<br /> <br /> == Przypisy ==</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3374 2022-10-07T07:38:10Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3373 2022-10-07T07:36:16Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div><br /> {| style=&quot;float:right;border:1px solid black; background: #eee; <br /> margin: 0 0 1em 1em;<br /> padding: 1em;<br /> width: 400px;&quot;<br /> | rekonstrukcje<br /> |-<br /> | autor: fnsdjv<br /> |-<br /> | redaktorzy: ofisudhnfv<br /> |}<br /> Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3372 2022-10-07T07:34:33Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>.infobox {<br /> background: #eee;<br /> border: 1px solid #aaa;<br /> float: right;<br /> margin: 0 0 1em 1em;<br /> padding: 1em;<br /> width: 400px;<br /> }<br /> .infobox-title {<br /> font-size: 2em;<br /> text-align: center;<br /> }<br /> .infobox-image {<br /> text-align: center;<br /> }<br /> .infobox th {<br /> text-align: right;<br /> vertical-align: top;<br /> width: 120px;<br /> }<br /> .infobox td {<br /> vertical-align: top;<br /> }<br /> {| style=&quot;float:right;border:1px solid black&quot;<br /> | {<br /> background: #eee;<br /> border: 1px solid #aaa;<br /> float: right;<br /> margin: 0 0 1em 1em;<br /> padding: 1em;<br /> width: 400px;<br /> }rekonstrukcje<br /> |-<br /> | autor: fnsdjv<br /> |-<br /> | redaktorzy: ofisudhnfv<br /> |}<br /> Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3371 2022-10-07T07:30:25Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>{| style=&quot;float:right;border:1px solid black&quot;<br /> | rekonstrukcje<br /> |-<br /> | autor: fnsdjv<br /> |-<br /> | redaktorzy: ofisudhnfv<br /> |}<br /> Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3370 2022-10-07T07:30:01Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>{| style=&quot;float:right;border:1px solid black&quot;<br /> | rekonstrukcje<br /> |-<br /> | autor: fnsdjv<br /> | redaktorzy: ofisudhnfv<br /> |}<br /> Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3369 2022-10-07T07:27:58Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>{{Infobox<br /> |title = rekonstrukcje<br /> |image = <br /> |param1 = autor<br /> |param2 = redaktorzy<br /> |param3 = <br /> |param4 = <br /> |param5 = <br /> }}<br /> Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3368 2022-10-07T07:23:31Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>&lt;div class=&quot;infobox&quot;&gt;<br /> &lt;div class=&quot;infobox-title&quot;&gt;{{{title|{{PAGENAME}}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{image|}}}|<br /> &lt;div class=&quot;infobox-image&quot;&gt;[[File:{{{image}}}|300px]]&lt;/div&gt;}}<br /> &lt;table&gt;{{#if:{{{param1|}}}|&lt;tr&gt;<br /> &lt;th&gt;Parameter 1&lt;/th&gt;<br /> &lt;td&gt;{{{param1}}}&lt;/td&gt;<br /> &lt;/tr&gt;}}{{#if:{{{param2|}}}|&lt;tr&gt;<br /> &lt;th&gt;Parameter 2&lt;/th&gt;<br /> &lt;td&gt;{{{param2}}}&lt;/td&gt;<br /> &lt;/tr&gt;}}{{#if:{{{param3|}}}|&lt;tr&gt;<br /> &lt;th&gt;Parameter 3&lt;/th&gt;<br /> &lt;td&gt;{{{param3}}}&lt;/td&gt;<br /> &lt;/tr&gt;}}{{#if:{{{param4|}}}|&lt;tr&gt;<br /> &lt;th&gt;Parameter 4&lt;/th&gt;<br /> &lt;td&gt;{{{param4}}}&lt;/td&gt;<br /> &lt;/tr&gt;}}{{#if:{{{param5|}}}|&lt;tr&gt;<br /> &lt;th&gt;Parameter 5&lt;/th&gt;<br /> &lt;td&gt;{{{param5}}}&lt;/td&gt;<br /> &lt;/tr&gt;}}&lt;/table&gt;<br /> &lt;/div&gt;<br /> Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Category:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a_rekonstrukcji&diff=3367 2022-10-07T07:22:37Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>{| style=&quot;float:right;border:1px solid black&quot;<br /> | My fantastic infobox<br /> |-<br /> | More info<br /> |}<br /> Ponieważ nie znamy faktycznego momentu wydarzeń MBh, a nawet nie jesteśmy pewni ich historyczności, w rekonstrukcji uwzględniamy szeroki przedział czasowy od schyłku Cywilizacji Doliny Indusu (harappańskiej) po okres panowania Kuszanów. Umożliwi to czytelnikowi wejście w świat wyobrażeń kolejnych pokoleń twórców i słuchaczy eposu.<br /> <br /> <br /> Ze względu na skąpość artefaktów wczesnej kultury materialnej Indii, w rekonstrukcji sięgamy do militariów krajów ościennych, szczególnie Persji okresu Achemenidów oraz imperium neoasyryjskiego. Kultura mezopotamska silnie oddziaływało na ludy ościenne, w tym Persów. W czasach Achemenidów Gandhara była jedną z perskich prowincji, a tym samym – jako ośrodek nauki – oddziaływała na kulturę doliny Indusu i Doabu.<br /> <br /> <br /> W rekonstrukcji korzystamy z następujących pomocy wizualnych:<br /> *[[Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)|artefakty militarne późnego okresu harappańskiego (1900-1300 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)|artefakty kultury skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)]]<br /> *[[Kultura szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)|artefakty okresu szarej ceramiki malowanej (1100-600 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium neoasyryjskie (883-631 p.n.e.)|reliefy z pałaców neoasyryjskich (883-631 p.n.e.)]]<br /> *[[Imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)|reliefy, pieczęcie i artefakty z imperium Achemenidów (559-330 p.n.e.)]]<br /> *[[Od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)|rzeźba i artefakty od okresu Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e. – 267 n.e.)]]<br /> <br /> <br /> Jeśli chodzi o subkontynent indyjski wykorzystujemy rzeźbę z następujących miejsc:<br /> *Taksila, zwłaszcza Sirkap (Muzeum Taksili) (200 pne – 200 n.e.)<br /> *stupa w Bharhut (125-100 p.n.e.)<br /> *jaskinie w Bhaja (100-70 pne) i w Pitlakhora (100-70 pne)<br /> *płaskorzeźby z Sanchi (300 p.n.e.-200 n.e.)<br /> *rzeźba Gandhary i Mathury z okresu Kuszanów (Muzeum w Peszawarze, Lahore, Taksli, Mathurze, Kalkucie)<br /> *płaskorzeźby z Nagardżunakondy (210-320 n.e.)<br /> <br /> <br /> Niekiedy, gdy jest to uzasadnione historią rozwoju danego oręża, sięgamy do artefaktów z dalszych rejonów jak: Egipt, imperium hetyckie, Baktria czy nawet basen Morza Śródziemnego.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Imperium_Achemenid%C3%B3w_(559-330_p.n.e.)&diff=3366 2022-09-30T08:30:55Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>[[Plik:Xerxes all ethnicities.jpg|mały|Żołnierze z różnych satrapii w rodzimych strojach niosący tron władcy, grób Kserksesa I (źródło: [[commons:File:Xerxes_all_ethnicities.jpg|wikimedia]]).]]<br /> [[Plik:Władca achemenidzki zabijający greckiego hoplitę, czasy Kserskesa I (486-465 p.n.e.), Metropolitan Museum of Art.jpg|mały|Władca achemenidzki zabijający greckiego hoplitę, czasy Kserskesa I (486-465 p.n.e.), Metropolitan Museum of Art (źródło: [[commons:File:Achaemenid_king_killing_a_Greek_hoplite.jpg|wikimedia]]).|link=https://wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php%3Ftitle=Plik:W%C5%82adca_achemenidzki_zabijaj%C4%85cy_greckiego_hoplit%C4%99,_czasy_Kserskesa_I_(486-465_p.n.e.),_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg]][[Plik:Oxus chariot model.jpg|mały|Złoty model rydwanu znad Amu-darii (Oxus), z rejonu Takht-i Kuwad, Tadżykistan, okres Achemenidów, V-IV w. p.n.e., British Museum, źródło: [[commons:File:Oxus_chariot_model.jpg|wikimedia]]).|link=https://wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php%3Ftitle=Plik:Oxus_chariot_model.jpg]] O starożytnej perskiej armii posiadamy znacznie mniej informacji niż o asyryjskiej, a wciąż jest to wiele więcej niż możemy odnaleźć o uzbrojeniu w Indiach z tego okresu. Reliefy nawiązujące do militariów odnajdujemy w zespołach pałacowych w Persepolis i Suzie, więc mimo braku źródeł pisanych można z powodzeniem rekonstruować wygląd i organizację armii Achemenidów. Literatura przedmiotu, nawet w języku polskim, jest również bogata (np. Woźniak, 2010)&lt;ref&gt;Woźniak, M. (2010). ''Armie starożytnej Persji. Od powstania państwa Achemenidów do upadku imperium sasanidzkiego''. Infort editions. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Armia Achemenidów jest istotna ze względu na bliskie sąsiedztwo z Indiami. Możemy przypuszczać, że jej uzbrojenie i organizacja oddziaływały na delty Indusu i Doabu przez bezpośredni kontakt z Gandharą.<br /> <br /> == &lt;big&gt;Przypisy&lt;/big&gt; ==<br /> [[Category:Źródła rekonstrukcji]]</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Imperium_Achemenid%C3%B3w_(559-330_p.n.e.)&diff=3365 2022-09-30T08:30:18Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>[[Plik:Xerxes all ethnicities.jpg|mały|Żołnierze z różnych satrapii w rodzimych strojach niosący tron władcy, grób Kserksesa I (źródło: [[commons:File:Xerxes_all_ethnicities.jpg|wikimedia]]).]]<br /> [[Plik:Władca achemenidzki zabijający greckiego hoplitę, czasy Kserskesa I (486-465 p.n.e.), Metropolitan Museum of Art.jpg|mały|Władca achemenidzki zabijający greckiego hoplitę, czasy Kserskesa I (486-465 p.n.e.), Metropolitan Museum of Art (źródło: [[commons:File:Achaemenid_king_killing_a_Greek_hoplite.jpg|wikimedia]]).|link=https://wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php%3Ftitle=Plik:W%C5%82adca_achemenidzki_zabijaj%C4%85cy_greckiego_hoplit%C4%99,_czasy_Kserskesa_I_(486-465_p.n.e.),_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg]][[Plik:Oxus chariot model.jpg|mały|Złoty model rydwanu znad Amu-darii (Oxus), z rejonu Takht-i Kuwad, Tadżykistan, okres Achemenidów, V-IV w. p.n.e., British Museum, źródło: [[commons:File:Oxus_chariot_model.jpg|wikimedia]]).|link=https://wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php%3Ftitle=Plik:Oxus_chariot_model.jpg]]<br /> &lt;translate&gt;<br /> O starożytnej perskiej armii posiadamy znacznie mniej informacji niż o asyryjskiej, a wciąż jest to wiele więcej niż możemy odnaleźć o uzbrojeniu w Indiach z tego okresu. Reliefy nawiązujące do militariów odnajdujemy w zespołach pałacowych w Persepolis i Suzie, więc mimo braku źródeł pisanych można z powodzeniem rekonstruować wygląd i organizację armii Achemenidów. Literatura przedmiotu, nawet w języku polskim, jest również bogata (np. Woźniak, 2010)&lt;ref&gt;Woźniak, M. (2010). ''Armie starożytnej Persji. Od powstania państwa Achemenidów do upadku imperium sasanidzkiego''. Infort editions. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Armia Achemenidów jest istotna ze względu na bliskie sąsiedztwo z Indiami. Możemy przypuszczać, że jej uzbrojenie i organizacja oddziaływały na delty Indusu i Doabu przez bezpośredni kontakt z Gandharą.<br /> &lt;/translate&gt;<br /> == &lt;big&gt;Przypisy&lt;/big&gt; ==<br /> [[Category:Źródła rekonstrukcji]]</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Imperium_Achemenid%C3%B3w_(559-330_p.n.e.)&diff=3364 2022-09-30T08:29:02Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>&lt;translate&gt;<br /> [[Plik:Xerxes all ethnicities.jpg|mały|Żołnierze z różnych satrapii w rodzimych strojach niosący tron władcy, grób Kserksesa I (źródło: [[commons:File:Xerxes_all_ethnicities.jpg|wikimedia]]).]]<br /> [[Plik:Władca achemenidzki zabijający greckiego hoplitę, czasy Kserskesa I (486-465 p.n.e.), Metropolitan Museum of Art.jpg|mały|Władca achemenidzki zabijający greckiego hoplitę, czasy Kserskesa I (486-465 p.n.e.), Metropolitan Museum of Art (źródło: [[commons:File:Achaemenid_king_killing_a_Greek_hoplite.jpg|wikimedia]]).|link=https://wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php%3Ftitle=Plik:W%C5%82adca_achemenidzki_zabijaj%C4%85cy_greckiego_hoplit%C4%99,_czasy_Kserskesa_I_(486-465_p.n.e.),_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg]][[Plik:Oxus chariot model.jpg|mały|Złoty model rydwanu znad Amu-darii (Oxus), z rejonu Takht-i Kuwad, Tadżykistan, okres Achemenidów, V-IV w. p.n.e., British Museum, źródło: [[commons:File:Oxus_chariot_model.jpg|wikimedia]]).|link=https://wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php%3Ftitle=Plik:Oxus_chariot_model.jpg]]O starożytnej perskiej armii posiadamy znacznie mniej informacji niż o asyryjskiej, a wciąż jest to wiele więcej niż możemy odnaleźć o uzbrojeniu w Indiach z tego okresu. Reliefy nawiązujące do militariów odnajdujemy w zespołach pałacowych w Persepolis i Suzie, więc mimo braku źródeł pisanych można z powodzeniem rekonstruować wygląd i organizację armii Achemenidów. Literatura przedmiotu, nawet w języku polskim, jest również bogata (np. Woźniak, 2010)&lt;ref&gt;Woźniak, M. (2010). ''Armie starożytnej Persji. Od powstania państwa Achemenidów do upadku imperium sasanidzkiego''. Infort editions. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Armia Achemenidów jest istotna ze względu na bliskie sąsiedztwo z Indiami. Możemy przypuszczać, że jej uzbrojenie i organizacja oddziaływały na delty Indusu i Doabu przez bezpośredni kontakt z Gandharą.<br /> <br /> == &lt;big&gt;Przypisy&lt;/big&gt; ==<br /> [[Category:Źródła rekonstrukcji]]<br /> &lt;/translate&gt;</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3363 2022-09-30T08:27:58Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.<br /> <br /> &lt;hr /&gt;<br /> [[Plik:Mein.jpg|lewo|bezramki|120x120px]]<br /> <br /> Projekt realizowany ze środków MEiN w ramach programu NPRH (moduł „Uniwersalia 2.2”), <br /> <br /> umowa nr 0357/NPRH5/H22/84/2017 z dnia 26-10-2017 r.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3362 2022-09-30T08:21:53Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>&lt;translate&gt;<br /> Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.<br /> <br /> &lt;hr /&gt;<br /> [[Plik:Mein.jpg|lewo|bezramki|120x120px]]<br /> <br /> Projekt realizowany ze środków MEiN w ramach programu NPRH (moduł „Uniwersalia 2.2”), <br /> <br /> umowa nr 0357/NPRH5/H22/84/2017 z dnia 26-10-2017 r.<br /> &lt;/translate&gt;</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3361 2022-09-30T07:54:29Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.<br /> <br /> &lt;hr /&gt;<br /> [[Plik:Mein.jpg|lewo|bezramki|120x120px]]<br /> <br /> Projekt realizowany ze środków MEiN w ramach programu NPRH (moduł „Uniwersalia 2.2”), <br /> <br /> umowa nr 0357/NPRH5/H22/84/2017 z dnia 26-10-2017 r.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3360 2022-09-30T07:53:56Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.<br /> <br /> &lt;hr /&gt;<br /> [[Plik:Mein.jpg|lewo|bezramki|120x120px]]<br /> Projekt realizowany ze środków MEiN w ramach programu NPRH (moduł „Uniwersalia 2.2”), <br /> <br /> umowa nr 0357/NPRH5/H22/84/2017 z dnia 26-10-2017 r.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3359 2022-09-30T07:53:17Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.<br /> <br /> &lt;hr /&gt;<br /> [[Plik:Mein.jpg|lewo|bezramki|120x120px]]<br /> Projekt realizowany ze środków MEiN w ramach programu NPRH (moduł „Uniwersalia 2.2”), umowa nr 0357/NPRH5/H22/84/2017 z dnia 26-10-2017 r.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=File:Mein.jpg&diff=3358 2022-09-30T07:52:29Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>logo</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3357 2022-09-30T07:48:04Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.<br /> <br /> &lt;hr /&gt;<br /> [[Plik:Logo MEN.png|lewo|120x120px|bezramki]]<br /> Projekt realizowany ze środków MEiN w ramach programu NPRH (moduł „Uniwersalia 2.2”), umowa nr 0357/NPRH5/H22/84/2017 z dnia 26-10-2017 r.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3356 2022-09-30T07:47:15Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.<br /> <br /> &lt;hr /&gt;<br /> [[Plik:Logo MEN.png|lewo|mały|120x120px]]<br /> Projekt realizowany ze środków MEiN w ramach programu NPRH (moduł „Uniwersalia 2.2”), umowa nr 0357/NPRH5/H22/84/2017 z dnia 26-10-2017 r.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3354 2022-05-20T09:56:15Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> | [[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]] <br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=File:Logo_MEN.png&diff=3353 2022-05-20T09:49:27Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>logo MEN</div>

AndBab https://en-wiki.mahabharata.ckc.uw.edu.pl/index.php?title=Main_Page&diff=3352 2022-05-20T09:45:59Z

<p>AndBab: </p> <hr /> <div>[[Plik:Bez nazwy.jpg|lewo|236x236px|alt=|bezramki]]&lt;p style=&quot;text-align: center;&quot;&gt; &lt;big&gt;Uniwersum eposu&lt;/big&gt;<br /> &lt;p style=&quot;line-height:120%;&quot;&gt;Naszym celem jest rekonstrukcja uniwersum Mahabharaty (MBh) na podstawie artefaktów świata starożytnego oraz tekstu źródłowego. Tworzymy bazę danych dotyczącą eposu oraz dostarczamy pomocy wizualnych ułatwiających poznanie jego złożonego świata.<br /> <br /> MahabharataWiki to projekt społeczny. Zapraszamy do współpracy wszystkie osoby pragnące współtworzyć jego treści ([[zasady współpracy]]). Staramy się zapewnić wysoki merytoryczny poziom publikowanych informacji, dlatego też poszczególne działy doglądane są  przez ekspertów z danej dziedziny. Dokładamy wszelkich starań by materiały wizualne, zamieszczane na stronie, pochodziły z domeny publicznej lub były udostępnione na zasadzie wolnej licencji.&lt;/p&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> '''Struktura uniwersum'''<br /> <br /> Uniwersum podzielone jest na następujące działy:<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |[[Plik:Żródła.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Źródła rekonstrukcji|&lt;big&gt;Źródła rekonstrukcji&lt;/big&gt;]] <br /> |[[Plik:Ołtarz ogniowy.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Rytuały i praktyki religijne|Rytuały i praktyki religijne]]&lt;/big&gt; <br /> |-<br /> |[[Plik:Cekitana - jedwab.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Bohaterowie|&lt;big&gt;Bohaterowie&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Imiona.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[:Kategoria:Imiona|Imiona]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Mapa - miniatura.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Geografia|&lt;big&gt;Geografia&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Drzewo Gen.png|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Drzewo Genealogiczne (1.70, 89-90)|Drzewo genealogiczne]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Bananowiec-kwiat, zdjęcie A.Babkiewicz 2009.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Przyroda|&lt;big&gt;Przyroda&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Struktura.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;[[Struktura MBh]]&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Król Nagów na przedstawieniu rajskiego ogrodu Indry, Sanchi, I n.e. stupa nr 3, brama południowa.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Świat bogów|&lt;big&gt;Świat bogów&lt;/big&gt;]]<br /> |[[Plik:Bibliografia.jpg|bezramki|80x80px]]<br /> |&lt;big&gt;Bibliografia&lt;/big&gt;<br /> |-<br /> |[[Plik:Gada.png|bezramki|80x80px]]<br /> |[[:Kategoria:Militaria|&lt;big&gt;Militaria&lt;/big&gt;]]<br /> |<br /> |<br /> |}<br /> <br /> <br /> <br /> '''Dołącz do nas'''<br /> <br /> W odróżnieniu od innych serwisów typu Wiki stawiamy na personalizację zbiorów. Każdy wpis opatrzony jest imieniem autora lub autorów oraz redaktorów. Dodatkowo zawiera informacje czy artykuł był opublikowany lub wygłoszony na konferencji. Daje to możliwość cytowania fragmentów artykułów w publikacjach naukowych. Nie chcemy pozostawać anonimowi. W zakładce [[Zespół MabhabharataWiki|Zespół MahabharataWiki]] można znaleźć informacje o osobach tworzących projekt oraz o [[Zasady współpracy|zasadach współpracy]] z nami. Staramy się tworzyć zgrany zespół, który chętnie pomaga w rozwijanych projektach związanych z MBh – stań się jego częścią i poznaj ekspertów w dziedzinie sanskrytu, indologii oraz literatury epickiej.</div>

AndBab